KODE88 Interview 20 De Tantes, Tonspur
INF5 Tante Henri‰tte, vertel toch een keer voor de derde keer nog hoe, iets over jullie jeugd, toen je nog heel klein was. Waar was het toch ook al weer?
INF42 Wij zijn geboren op de suikerfabriek, suikerfabriek Sumberkareng in de buurt van Probolinggo, en daar was mijn vader een administrateur en als je die tijd dan aan in aanmerk neemt, dan was een administrateur van een suikerfabriek, was de baas over alles. En wij waren als kinderen, prinsessen, niet als [UnPa], dat we ons ook aanleunden, we hadden een heerlijk huis, met grote pilaren aan de voorkant, zo'n oud indisch koel, koel huis, met een levensgrote tuin daarom heen, onze moeder die was dol op rozen, dus we hadden geen echte tuin met rozenperken, maar alles stond in potten, de mooisten [UnPa] rozen, die stonden in potten om het huis heen. Ja, en wat had je eigenlijk niet, kippen, ganzen, kalkoenen, noem maar op.
INF5 Tien koeien. En hoe zag zo'n dag er nou uit? Als je nou 's morgens vroeg begint [FaOu].
INF42 'S morgens om 6 uur werden we gewekt, en kreeg je meestal, kreeg je pap iets van rijstepap, met gulai java, en om half 8 begon de school, dus dan waren we al in Probolinggo, met een karretje daarna toe, met een brik, met een groot paard daarvoor, werden we gehaald en gebracht, nou de scholen die waren 7, 6 dagen van de week, dus je hebt alleen zondag vrij, niet zaterdag, en nou ja, dat maakte je dan af, naar me kwam Anna, mijn zuster, die was drie jaar jonger, en daarna een hele tijd later kwam er nog een zusje, en dat was Erna, dat was in, wanneer was dat? In 1912. Een jaar voor de oorlog. Voor de eerste wereldoorlog. Zo ben ik dus het eerst het huis uitgegaan, ben in Malam op school geweest, drie jaar, en ja, in 1919 was de oorlog afgelopen, toen stierf onze vader en toen moesten we naar Holland toe, gelukkig was mijn moeder toen niet onbemiddeld, dus we konden in een mooi huis, wonen in de Frankenslag, en we hebben ook een heerlijke jeugd gehad. Heel veel jeugd om ons heen, heel veel studenten, we hadden echt een open huis voor alle jonge mensen die nou ja, die een beetje een tehuis zochten, en daar was Oma was, h‚?
INF41 Voor een studie in Nederland.
INF42 Voor de studie in Nederland, ja, ook kinderen van ouders uit Indi‰.
INF5 Die gastvrijheid is iets wat in Indi‰ heel belangrijk was, h‚. Het huis staat open voor iedereen, dat werd toen in Holland ook altijd [FaOu].
INF5 [FaOu] en hoe was dat vroeger? Als ik even terug ga, dus naar een zo'n schooldag, altijd vriendjes, vertel daar eens wat van. Dus op het moment dat jij uit school kwam wat gebeurde d'r dan?
INF40 Oh hemel. Uit school. We hadden een fabriek, op de fabriek natuurlijk eindeloos veel kinderen. En dat speelde meestal allemaal dus op de besarang, op dat grote huis, het huis waar wij dus woonden, dat was eigenlijk een verzamelplaats van alles wat kind was. 'S middags dat was dan de si‰sta, net zoals ze in Spanje nog hebben, moesten we slapen, waar we natuurlijk ontzettend me sjoemelden want dat deden we natuurlijk nooit, h‚. We haalden [UnPa] en dergelijke dingen meer.
INF40 En wat bij voorbeeld, dat kan ik echt niet herhalen op het ogenblik. Dat was zo veel, dat was natuurlijk altijd stout.
INF42 In ieder geval niet in bed blijven.
INF41 Meestal vruchten eten, van veel te jonge jambu, of manga of wat dan ook. Heerlijk. Daar klommen we in een boom.
INF5 Want u zegt bij voorbeeld wel van we hebben het leven als een prinses, maar eigenlijk was daar, daar was geen mooi speelgoed, daar waren helemaal niet veel, het was geen luxe. Maar wat was het dan wel?
INF42 Dat zocht je jezelf. We hadden zelf, maakten we spelletjes ook op de school. Voor de school uit [UnPa] allerlei soorten buitenspelen en [FaOu].
INF5 Mag ik even Tante Henri‰tte, even opnieuw beginnen. Wij hadden dus niet echt, als u dat vertelt, we hadden dus niet de luxe van mooi speelgoed, of zo, als kind, maar de natuur, de bomen, [UnPa].
INF43 Zou je ook de vraag willen richten aan een van de Tantes, dan weet ik waar ik heenmoet, anders mis ik alles. Dus als jij een vraag stelt, h‚, [UnPa], maar [UnPa] want anders weet ik niet waar ik heenmoet, en dan sta ik daar en dan gaat Tante Erna [FaOu].
INF5 [UnPa] nu aan Tante Erna.
INF43 Ja? Okay, als je dat, je hoeft het niet te zeggen, je mag ook met je vingers aanwijzen, dan hou ik dat even in de gaten. Anders ben ik te laat met de camera bij de plek.
INF5 U weet de vraag nog? Dus de luxe was er, daar was niet echte luxe, dus dat kunnen we bij voorbeeld zeggen, daar was niet echt luxe, maar [FaOu].
INF41 Het was gewoon de vrije natuur [FaOu].
INF41 [FaOu] de vrije natuur was eigenlijk onze grootste luxe, dat je open en bloot en heerlijk vrij rond kon lopen, veilig, helemaal niet bewust van enig gevaar ook niet van het naderende gevaar, en dat je daar nou ja, als een in [UnPa] verkeerde eigenlijk. Met al je jeugd en plannetjes, en ondernemingslust die je allemaal hebt als klein kind. En dat is onbeperkt in Indonesi‰, of Indi‰ toen, h‚.
INF5 Hoe zat dat, Mammie, Tante Anna, hoe zat dat met huiswerk maken en zo? Begin maar met huiswerk.
INF40 Huiswerk, dat was een ramp. Maar ik moet eerlijk toe zeggen, dat lag natuurlijk aan mij. Henri‰tte was heel plichtsgetrouw, en zij telde nog niet mee, maar ik herinner mij mijn jeugd, van bijlessen. Dat was helemaal niet zo prettig, dat waren altijd bijlessen, en dat was pianolessen, en dergelijke dingen meer, en het plezier dat je eigenlijk had, was, hoofdzakelijk het plezier met vriendinnetjes, dus spelletjes maakte je zelf, veel buiten, veel buitenspelen, [UnPa] en diabolo, dat was, daar was ik geweldig in, begrijp je, en ja wat was er nog meer [FaOu].
INF40 Naar de fabriek, ja, dansen leerde ik toch ook al heel snel. Al heel jong mochten wij dat bij elke suikerfabriek had natuurlijk een tennisbaan, dus dan werd ik al vrij gauw werd ik daar op losgelaten. Maar, ik vind het wel genoeg.
INF5 Ik ga gewoon door. Ik ga nu even naar Tante Henri‰tte. De avondmaaltijd, vertel daar eens iets van. Mochten jullie altijd, wacht even, als kinderen bij voorbeeld, aan tafel eten, hoe ging de avondmaaltijd?
INF42 Kijk, de avondmaaltijd was altijd, was ook warm, wij aten geen brood 's avonds. Maar hollands eten, dus soep, aardappel, vlees, en groeten, en vruchten over een toetje toe. En 's middags was het altijd een uitgebreide rijsttafel, lunch, dat was altijd hetzelfde. Ja, en 's morgens kreeg je weer gewoon pap, h‚. Verder niets.
INF5 [UnPa], Tante Anna. Daar was in die tijd helemaal geen radio of televisie, wat deden jullie zo 's avonds naar het eten? 'S avonds naar het eten [FaOu].
INF40 'S avonds naar het eten [FaOu].
INF5 Ja, wacht maar, Mammie maar vertellen, en aanvullen [FaOu].
INF40 'S avonds naar het eten, wat deden we toen eigenlijk?
INF42 Daar ging je gewoon naar bed, want dat eten was om acht uur al [UnPa] 's avonds.
INF40 Nou, ik bedoel, ik kan me niet herinneren, dat wij bezig gehouden moesten worden, want daar waren spelletjes, zoals je hier eigenlijk ook hebt, maar vrij veel wat we zelf gemaakt, ik was een fanatiek, ik had een groot poppenhuis, waar ik erg veel mee speelde, ik was echt een poppenkind, daar was ik heel heel heel tevreden mee, maar ja je ging, pardon?
INF40 Boeken lezen, en prachtige sprookjesboeken die wij hadden [FaOu].
INF40 Van Grimm en van, ik weet niet of Andersen toen al bestond, dat weet ik niet, maar ik weet wel die sprookjes van Grimm, die konden wij verslingen.
INF42 Over Andersen waren wij toch ook [UnPa].
INF41 Wij hadden heel mooie vuurrode sprookjesboeken. Dat weet ik nog heel goed. Maar hoogstens zeven jaar.
INF5 Tante Anna. U zei net, dat pianoles. Werd er ook 's avonds wel muziek gemaakt en gezongen?
INF40 Wij hadden toevallig het geluk om een vader te hebben, die had een absoluut gehoor en dat was een natuurtalent. Dat was zo iets geweldigs, die speelde voor vorst en vaderland, en alles, we hadden, behalve dan dat hij prachtig piano speelde, had hij ook nog zo iets van pianola, en wij hadden een orgel, en wij hadden alle mogelijke instrumenten, overal speelde hij op, h‚. Dus daar werd vrij veel muziek gemaakt, al in onze jeugd, daar zijn we al mee opgegroeid. Wat ik me heel goed herinner is, dat wij een van de eerste waren, die grammofoonplaten hadden, van His Masters Voice, had je dan, van die platen, en mijn vader was dol op operas. Dat op het ogenblik, als ik nog eens iets hoor zo, op een draaiorgel, dan kan ik zo tegen mijn zusters zeggen, tosca, of [UnPa], begrijp je, en op die manier zijn we eigenlijk met de paplepel, is ons muziek ingegoten. Al.
INF5 Tante Henri‰tte. Als ik begin, [UnPa] dan stopt u maar, en dan lach je maar wat. Tante Henri‰tte, wie maakte nou, jullie zaten daar een beetje afgelegen, waar werden de kleren gekocht, of zo?
INF42 Die werden thuis gemaakt, de penjahit [FaOu].
INF40 De kleren werden thuis gemaakt, herhalen.
INF42 Oh, de kleren, de kleren, die werden thuis gemaakt [FaOu].
INF5 Nog een keer. Onze kleren [FaOu].
INF42 Onze kleren werden gemaakt door een jahit, door een naaister thuis, en die knipte ze, of mijn moeder die knipte ze zelf, we hadden maar heel eenvoudige kleren, en overdag liepen we in een hansop, eigenlijk toen we nog jong waren, h‚, dan had je echt geen jurk aan [FaOu].
INF40 En dan bestond de [UnPa], weet je nog?
INF42 Ja, we hadden een [UnPa], met patronen, die moesten we dan [UnPa] maar dat deed dan de Oma, die werd dan, onze moeder h‚, wij noemden [UnPa] ze Oma, maar toen was het natuurlijk een, Maatje werd ze toen genoemd.
INF5 En Tante Erna, waren daar in die tijd al vrouwentijdschriften of zo?
INF41 Niet dat ik weet, maar ik was [FaOu].
INF5 Wacht even, er waren in die tijd [FaOu].
INF41 Er waren in die tijd [FaOu].
INF41 Pardon. En waren in die tijd niet echt kinderboeken of kindertijdschriftjes, maar ja, je had een griffel met een lei, en daar werd op getekend, en je had froebelartiekelen en dergelijke wel om de kleine kinderen bezig te houden. Maar echt zo'n uitgebreid kader van jeugdliteratuur was er niet. Nee, jeugdlectuur.
INF5 En als de school, Tante Henri‰tte, nu afgelopen was, de lagere school, wat gebeurde er dan? Als de lagere school [FaOu].
INF42 Als de lagere school afgelopen was, dan ging je naar, dan moest je, dat kleine plaatsje had alleen maar een lagere school, dus daar ging je naar een grotere plaats. Zo ben ik naar Malang gegaan. En daar heb ik drie jaar gezeten. Totdat we naar Holland gingen. Zij is [UnPa] [FaOu].
INF40 Naar de MULO ben je gegaan naar Malang.
INF42 Ja, en dat, naar de MULO ben ik toen gegaan, en naar drie jaar moesten we naar Holland toe, en jij hebt nog op een lagere school gezeten [FaOu].
INF42 In Holland ook toch, in Malang ook. En jij telde helemaal nog niet mee. Je zat in de eerste klas, geloof ik.
INF41 Ik zat in de derde klas. En ik had meteen last van wintertenen, en dat vond ik zo verschrikkelijk, en liet ik mijn zus uit de zesde klas komen, om mijn tenen te krabbelen, want dan ging ik van de pijn. [UnPa].
INF5 Wat was er nog meer, die eerste keer dat jullie in Nederland kwamen, dat je je kunt herinneren? De eerste keer [FaOu].
INF40 De eerste keer dat wij in Nederland kwamen, oh ik voelde me ontheemd, ontworteld, je kunt [UnPa], ik miste de vriendinnen, je miste de aandacht, je miste eigenlijk alles, het was afschuwelijk, voordat we eindelijk ons grote huis op de Frankenslag kregen, moesten we, hebben we een half jaar moeten wonen in de Bentinckstraat, in het Statenkwartier, op een dubbel bovenhuis, waar mijn moeder ernstig ziek werd, waar, mijn vader was net overleden, het was een ramptoestand, en daar kwam eigenlijk verandering in, toen dus, in het voorjaar, 1915, was het geloof ik [FaOu].
INF40 1920, naar de oorlog, toen wij dus het prachtige huis op de Frankenslag kregen, waar wij dus verder een zalige jeugd gehad hebben, want toen leefde je weer, eigenlijk in de omgeving waar je, waar in je in thuis voelde. Maar, want, in zo'n benepen bovenhuis, met al die hollandse vriendinnen en, daar kwam niets van terecht, ik vond het ontstellend.
INF40 Geen verwarming, oh ja, ook dat nog.
INF5 Was het ook niet zo dat er iemand van het personeel meeging? Even wachten [FaOu].
INF42 Ja [UnPa], daar ging altijd een babu mee, de eerste keer dat we met verlof naar Holland gingen, dat was dus nog in de lagere school periode, gingen daar zelfs twee babus mee. Een voor ons, voor het huishouden, en een speciale babu, voor de baby, want zij was toen nog een baby, van een jaar. En dat was heel gewoon, maar die ene babu, die is bij ons gebleven tot het laatste toe eigenlijk, h‚. We hebben, we hebben erg veel plezier ermee gehad.
INF40 Die, daar wil ik even op inhaken, die babu, dat is dus, die heette Pela, maar dat was dus in Holland Pelitatje, die leerde hier, dat was zo'n dikke vrouw, maar dat was een juweel, want dat was steun en toeverlaat van mijn moeder natuurlijk, die heeft ons eigenlijk ook groot gebracht, die heeft, nou ja, dat was dus de babu, die wij misten, in, hier in Holland, en die heeft steeds, heeft ze dus hier in de Frankenslag, heeft ze bij ons gewerkt, maar dat was niet genoeg, daar kwam nog een duits meisje ook nog eens even in dienst, begrijp je? En die babu die had nog een vriend en die werd ook in huis genomen, zo leefden wij eigenlijk. Ja, dat was, zo ging dat toen, dat was dus in onze jeugd, in de Frankenslag, je groeide ook weer op met bedienden, begrijp je, in Den Haag was dat heel gewoon.
INF41 In Den Haag. Toen Den Haag nog geen weduwe van Indi‰ was.
INF5 En dan kom ik op het punt, dat jullie eigenlijk, de twee oudste zussen, een man ontmoetten en weer terug gaan, kleine zusje dat blijft dan hier, dus als jullie dan vertellen, ja, en dan komt het op gegeven moment zo ver dat je een [FaOu].
INF40 Ik was het eerst, ik was [UnPa]
INF5 Pardon, Mam. En op gegeven moment [FaOu].
INF40 Oh ja. Op een gegeven moment [FaOu].
INF40 Pardon. En dan na ja, ik kwam hier dus naar de Doornstraat op de kweekschool van het Haagse Genootschap, dat heb ik niet afgemaakt, daar ben ik afgegooid, maar op mijn 14de jaar, leerde ik dus een student kennen, en dat is dus de vader van Marlene, en daar ben ik uiteindelijk ben ik daarmee getrouwd, dat moest, ik was 18 jaar, toen ik trouwde, kan je nagaan, begrijp je dus, en zo ging je dan naar Indi‰ weer terug. Hij was afgestudeerd als civielingenieur, kon nergens een baan krijgen, en ging dus een suikercursus volgen en werd aangenomen bij de HVA, en zo gingen in de crisisjaren van 25 eigenlijk zijn daar zo veel ingenieurs, ze stonden zelfs op de tram. Begrijp je, niemand kon meer aan een baan komen. Maar veel gingen toen naar de tropen. En zo onder anderen wij ook, dus mijn man en ik, althans Bernard en ik, de vader en ik, 18 en 25 was die geloof ik, losgelaten op de keiharde maatschappij, van de HVA. De rotste jaren van mijn leven zeg ik altijd.
INF5 Tante Henri‰tte, dat zusje was toen, dat heb ik altijd gehoord, dat dat een vreselijke [UnPa] op school, die daar rare dingen [FaOu].
INF42 Nou ze is dus, dat zusje van mij, dat is vertrouwt op d'r 18de jaar en waarom? Ze is van school getrapt, waarom weet ik niet precies, maar ze mocht best [FaOu].
INF42 [UnPa] ze wou niet meer [FaOu].
INF40 Ik had toch onder de vleugel gezeten [UnPa] [FaOu].
INF42 [UnPa] onder de vleugel gezeten, maar toen mijn moeder zeer ouderwets was, [UnPa] goed, maar dan moet je maar, dan moet je maar naar [UnPa]. Dus in drie maanden heeft ze [UnPa] gehaald, en toen is ze toch getrouwd met Indi‰. En ik ben een jaar later getrouwd, en met een tandarts, en ik heb me gevestigd in Surabaya, oh, we hadden een luxeleven gehad in Holland, ik kan niet anders zeggen, en daar kwam je in Surabaya, eigenlijk dood aan. Alleen met schulden. Ik had, de installatie van mijn man was mee, en voor de rest niets. Onze enige stoelen waren twee dekstoelen, en we hadden alleen nog maar schulden, we moesten de praktijk nog opbouwen eigenlijk, he. En ons enige vertier was eigenlijk dat ik zo nu en dan een weekend ging naar de fabriek waar Anna woonde, met haar man. Die was toen chemiker. Even stoppen. Mag ik een verhaal vertellen, wat naar is. Maar dat misschien niet leuk is om [FaOu].
INF5 En dan ga jij door, dat het niet mee viel, maar wat dan de leuke dingen waren.
INF42 Het enige leuke was eigenlijk, dat we de weekends, niet elk weekend, naar het [UnPa], naar de fabriek van mijn zuster en zwager, nou en die hadden een auto, een rammelende oude Ford, maar dat vonden we toch prachtig, hoor, en maakten we tochten of we gingen naar de zwembad toe, of zo iets, dat was dan eigenlijk het enige plezier. En voor de rest, ja, gingen we terug naar Surabaya, en stond ik achter de stoel van mijn man, in het begin op pati‰nten te wachten, het was heel vervelend, want je verdiende ook eigenlijk niets. Maar ja, het, wij waren eigenlijk de eerste in, die met een r”ntgentoestel kwamen. En mijn man was ook een was de eerste die een kaakcursus had gedaan, dus we kregen al gauw pati‰nten, met speciale behandelingen, die hij alleen deed. En zo groeide de praktijk. Maar die praktijk die groeide eigenlijk heel grappig. Want de buren bij voorbeeld, die begonnen met hun babu te sturen. Die waren allemaal bang. En die werd altijd, net porselein behandelt eigenlijk, h‚, zo'n, en dan kwam mevrouw, en dan eindelijk dorst dan meneer. Dikwijls eerst de kindermaagd en zo, en zo ging het eigenlijk. Maar zo groeide het [UnPa] grote chinese praktijk, en ja, zal ik nog even doorgaan?
INF5 Anders ga ik even naar Mammie.
INF5 Was het niet erg moeilijk zoals 18jarige?
INF40 Oh, dat is een afschuwelijke tijd geweest, ik zeg altijd die HVA, dat was de rotste tijd van mijn leven. Want je was gewend om alles maar te zeggen en daar uit te flappen, en zo, mijn man, die was een heel rumoerig student geweest, als, nummer een en allerlei, activiteiten altijd geweest, ik had op school altijd dat hoogste woord gehad, begrijp je, en daar mocht je in eens niets. Je moest daar eenvoudig buigen, en knippen voor de vrouw van de baas, en eens heb gedacht van als ik dat ooit nog eens word wat ik uiteindelijk ook geworden ben, dan wordt ik zo niet. Dan zal ik toch, van mijn employ‚es beter behandelen, dan ik toch mijn jeugd gehad heb. Dus voor ons waren eigenlijk de hoogtepunten ook dat mijn zuster uit Surabaya kwam, want ik had dan een heimwee tot en met. Dat was, dat was zo vreselijk. En je werd om de vier jaar overgeplaatst, dat deed die HVA dan ook nog eens even, dus je kon je nergens zetelen, je was toch nauwelijks ergens even, had je je tuin en je huis, had je even mooi gemaakt, of je werd dan weer overgeplaatst. Totdat dan een keer mijn man zo'n [UnPa] maakte met, de directie, dat hij overplaatsing aanvroeg en toen zijn we naar Midden-Java gegaan, naar een normale fabriek, en daar begon eigenlijke het heerlijke leven van een onderneming. Toen [UnPa], in [WoUn] (Trangkil), dat was dus heel normaal, dat was het leven van een administrateur met z'n employ‚es, een grote familie, toen begon eigenlijk mijn leven pas. Zo is het toch.
INF5 De tripjes, wat deden jullie, Banyubiru, of zo?
INF40 Nee, onze vakanties, ach ja, daar ging je de bergen in of zo, maar [FaOu].
INF5 Wat is toch die keer geweest, met allemaal van die slingers in de auto heen? Dat Papa zei van zie je dat iedereen ziet dat de mensen gingen [UnPa] maar niemand wist dat er slingers aan de auto zaten. Iedereen ging zwaaien, hadden Michel en Felix daar die slingers aan vast gemaakt?
INF40 Dat kan, maar dat is in [WoUn] (Trangkil) geweest, dat is in Candi geweest later [FaOu].
INF5 En van u kan ik me een verhaal herinneren, dat u die boom mee gesmokkeld heeft. Wacht even [FaOu].
INF42 We gingen elk weekend, elk weekend gingen we naar boven toe [FaOu].
INF42 Naar de bergen toe, en daar hadden we een klein huisje, een heel klein stukje grond, en dat was eigenlijk het summum van de hele week, h‚. Want daar leefde je naar toe. Langzamerhand hebben we dat kleine stukje grond, en ook wel de kampungs daaromheen, opgekocht en ja, uitgebreid, daar was een, was een klein karretje, op dat terrein. En daar hebben we toen uiteindelijk een zwembad van gemaakt. En een waterleiding aan laten leggen, want in een sportieve bui zijn mijn man en ik toen de bron op gaan zoeken, we zijn wel onder de bloedzuigers terug gekomen, maar we hebben uiteindelijk die bron gevonden en laten kapteren [FaOu].
INF42 Op een keer zijn we daar ook weer naar toe gegaan, daar was mijn vader, we hadden een grote auto, ik had drie kinderen, en een juffie, en een [UnPa], gingen we elke, elk weekend daarna toe, maar hij was ontzettend gesteld op zijn decoren, h‚, die auto die mocht helemaal volgepropt worden, maar aan de buitenkant mocht je voor niets zien. Dat er een rotzooi in lag. Maar ik wou een boom meenemen, die had [UnPa] meegenomen uit Australi‰, en die wou ik meenemen naar het terrein, waar wij woonde, maar ik wist niet hoe. En toen heb ik hem helemaal laten inbinden, met pisang bladen, en opzij gebonden, en de auto in de garage laten staan. En in die garage zijn we toen met de hele, de hele, we zijn daar ingestapt, toen we ongeveer dertig kilometer gereden hadden, toen zei mijn man op eens, daar is iets geks, ik hoor een bijgeluid, en toen zei ik, zeg maar niets, daar hangt een boom aan de kant, aan de kant van chauffeur, dus nou, hij kon niet meer anders dan doorrijden natuurlijk, maar leuk vond hij niet. Ik heb die boom boven gekregen.
INF5 En als ik even een sprong terug mag maken, voor dat jullie getrouwd waren, wat deden jullie als meisjes, vrijgezellen? Vrijgezellentijd?
INF41 Thuis feestjes organiseren, dat hadden jullie veel, voordrachten en dergelijke.
INF40 Wij hadden een ontzettend leuke club, nee, ik had toen, wat deden we toen?
INF5 Kamperen bij voorbeeld [FaOu].
INF43 Begin maar toen ik 14 was, of toen ik 15 was [FaOu].
INF5 Met Oma met die hele [UnPa], maar thuis werd er natuurlijk veel charades en zo [FaOu].
INF41 Ja, spelletjes werden daar veel gedaan, maar [FaOu].
INF5 Gezellige avonden [FaOu].
INF40 Stop alsjeblieft, want ik weet niet wat ik zeggen moet. Ik weet echt niet wat, wat deed je nou, wat beleefde je thuis, doodgewoon zoals nu.
INF41 Wij hebben veel meer spelletjes gedaan.
INF40 Daar bestond geen TV, je had veel, we maakten ontzettend veel muziek, en [FaOu].
INF42 Zij zong en ik speelde piano. Beroert natuurlijk, maar dat ging toch wel samen.
INF40 En ik danste, toneelstukjes, Erna, danste, wij organiseerden altijd eigenlijk, maar de kwintessens van alles was, en dat had ik overgenomen later, thuis, alles, thuis, vriendinnen, vrienden, studenten, alles, vrijers, later, alles thuis. Begrijp je, dus ook, dat heb ik ook in mijn verdere leven heb ik dat steeds gezegd, van het kan me niet schelen, wat of je brengt, mits het maar thuis is. En zo is eigenlijk als ik nou moet zeggen, van wat deed je, het leven was eigenlijk net zo als nu, alleen geen TV, je was meer op allerlei andere dingen gericht.
INF5 En als ik daar nu een sprong mag maken, weer naar jong getrouwd en daar, jij deed veel aan sport.
INF40 Ja. Het enige wat je had, op een onderneming, dat was de tennisbaan. Dus 's middags om vier uur, daar ging je daarna toe, je begon te tennissen, om zes uur ging je even eten, en dan ging om zeven uur, stond je weer op de baan tot 's avonds elf uur. En dat heeft wel zijn vruchten afgeworpen, want uiteindelijk ben ik, ja kampioen Oost-Java geworden.
INF40 Nee, nee, pardon, Midden-Java. En ja, de bekers die ik daarmee gewonnen heb, die zijn in de laatste rampok partijen ben ik natuurlijk allemaal kwijt geraakt, h‚, dat is dus eigenlijk de glorie van dat leven daar geweest. Op de onderneming.
INF5 En waarom ben je geen kampioen van heel Java geworden?
INF40 Die, zo sterk was ik niet. Ik ben nooit verder gekomen. Want je was gericht op je eigen Oost-Java, Midden-Java, West-Java. En ik vond dat al prachtig dat ik in Midden-Java zat, die anderen, die waren veel te sterk voor mij, daar kon ik niet tegen op. Dit was [FaOu].
INF5 Daar ga ik weer een sprong verder, toen hadden jullie allebei al kinderen en zo, en inmiddels kwam het kleine zusje naar Indonesi‰, toe, naar Indi‰ toe, en hoe was het met die opvoeding, hoe was dat met die kinderen opvoeden. Begin maar van baby af aan, dat je meteen een babu hebt. Kinderen.
INF40 Kinderen. Ik kreeg mijn eerste kind [UnPa]. Het was de hele familie leefde mee, natuurlijk, want ik was de eerste die voor dus, voor nageslacht produceerde, maar ja, het kind kreeg natuurlijk een eigen meid, en naderhand kreeg je twee kinderen, en drie kinderen en vier kinderen, en alle kinderen kregen altijd zijn eigen meid, en ik heb het wel eens gezegd, van het waren zulke fantastische opvoeders, h‚, ze speelden met het kind. Dat was, nu zo'n kinderenstoeltje, later maar laten spelen, dat bestond niet. Het kind stond, de babu zat naast de box. En die leerde ze spelen, die leerde ze zingen, ik had toch een kindermeid, en die zong het hele vaderlandse liederenboek uit. Die heeft Marlene, Michel, heeft leren [FaOu].
INF40 Nee, de Wilhelmus kon ze, ja dat kon ze ook. Dat kon ze ook. Maar ze kon prachtig zingen, en spelen met blokken en alles, en ze maakte de wonderlijkste dingen van een jeruk schil, konden ze een wagentje maken, en met klapperbladen konden ze matjes vlechten, en vouwden en zo, wonder, wondermooie dingen, maakten ze van, ja van dingen die je uit de tuin plukte eigenlijk. En ze hielden het kind bezig. Het was, ze verveelden zich niet. Naderhand was het eerst een kind, en naderhand toen kwamen er natuurlijk altijd vriendjes bij, begrijp je, maar meestal, en die meid, die zorgde, het hield natuurlijk op toen het kind een jaar of drie was. Dat gaat zo'n eigen gang, dan hebben ze een fietsje, en dan gaan ze hun eigen gang. Maar het gaat hoofdzakelijk om de babyperiode. En daarom heeft een jonge vrouw in Indi‰, zo ideaal, hier daar zij ze allemaal afgepeigerd, want ze beginnen met voeden, en beginnen ze daarna met [UnPa], en dan zijn ze afgewerkt, en zo, daar blijft niets meer van hun, van hun hele huwelijk over. Begrijp je? Maar, dat was daar niet. Je had alleen maar de heerlijke dingen van het leven, want de narigheid, die werd maar door de babu opgelost, ook de was en al.
INF5 Dat vind ik genoeg over kinderen, ja, vind je niet?
INF5 Perfect. Zie je, die details van vruchten iets maken, dat is, precies wat we hebben moeten. h‚. Nu komt het kleine zusje, uit Holland. Dus als u maar zegt, Tante Henri‰tte, nou en toen, wacht even hoor, als ik zo doe, ja.
INF42 Het kleine zus, ik had nog een zusje, dat vertelde ik al, het was toen 14 jaar, en ga ik even door op dit verhaal, want toen mijn moeder voor de eerste baby in de familie naar Indi‰ kwam, kwam zij mee, en ze kwam bij me in huis. En ze is geloof ik drie jaar bij mij in huis geweest. H‚, drie jaar. Tot haar 17de jaar. Nou ja, vertel maar verder, hoe jij het daar vond.
INF41 Dat was een glorieuze tijd, mijn, Surabaya-HBS-tijd, is een periode van alleen maar feesten, en vooral niet veel naar school, en in die tijd begon de charleston, te komen, en ik was daar zo'n beetje de eerste demonstratrice van het charlestonnen, een keer ben ik gesnapt, terwijl ik het ging oefenen in de klas, maar daarna was ik wel wat voorzichtiger, en uiteindelijk werd ik gebruikt door mijn tweede zuster om op [UnPa] feesten te komen en daar die charleston op toneel te dansen. Dat is een hele leuke tijd geweest. En ik paste natuurlijk ook met, jeugd, van die tijd, tussen je 14de, 17de, 18de jaar, was je samen in Surabaya. Echt een uitgaande groep van feestende jeugd, maar niet met welke gedachte ook van vaste relatie, of wat dan ook, je was kinderen van de HBS onder elkaar. En daarna gingen we terug naar Holland voor de opvoeding. Niet zo leuk.
INF5 Ik wil een sprongetje terug maken. Ik hoop dat je het bij kunt houden. Ik ken een verhaal dat jullie, voor je opvoeding een tijde op de kostschool zijn geweest. Tante Henri‰tte, vertel even wat Mammie daar de tafel zich laten dansen. Zwitserland, kostschool.
INF42 Ik ben dus op kostschool, was ik [FaOu].
INF42 Dat hoorde ook bij de opvoeding [FaOu].
INF5 Wacht even, nog een keer. Het hoorde bij [FaOu].
INF42 Het hoorde bij de opvoeding dat een meisje, dat moest naar een frans pensionaat. Dus ik ging voor een jaar naar Lausanne, naar een frans pensionaat. Zij zou gaan trouwen, en mijn moeder, die [UnPa] even geweest zijn, en toen heeft ze drie maanden bij mij op kostschool gezeten. Maar wij waren eigenlijk te jong voor de leeftijd, die we hadden moeten hebben, want we waren veel te speels nog, dus wat we hebben gedaan, dat is tafeldansen. En daar was ze heel sterk in, we hebben ons er echt meegeamuseerd, totdat ze op gegeven ogenblik een blindarm kreeg, en toen ik eigenlijk last van, met de Madam. Wat dat was mijn schuld.
INF40 Ik moet je eerlijk zeggen, dat ik dit niet meer weet. Wat is [UnPa].
INF42 Je hebt getafeldanst, zodat die helemaal de lucht inging, die tafel. En wij vonden het prachtig [FaOu].
INF40 Daar heb ik natuurlijk mijn voet onder gehad of zo?
INF42 Nee, nee, het was hele, het ging de hele kamer door. Het was, ik had het ook nog nooit meegemaakt, maar je kon het. Ja waar het is ook geweest, mag de hemel weten, maar het is wel gebeurt. Ik was ouder dan jij, dus ik herinner het me beter.
INF40 Ik weet het niet meer. Dat weet ik echt niet meer. Ik kan [UnPa], dat weet ik echt niet meer.
INF41 Zo was je in trance vermoedelijk.
INF5 [UnPa] Dan gaan we weer even over charleston [UnPa], ga ik nu [FaOu].
INF40 Mag ik even wat aan [UnPa]
INF5 [UnPa] Tante Erna, wat toen al zei, voordat je mij had om je op uit te leven. Werd Tante Erna dus eerst gebruikt voor allerlei shows [FaOu].
INF40 Dat heeft ze vertelt, moest ze dus op de fabriek, moest ze de charleston [FaOu].
INF5 Dat wil ik nu even van jou horen.
INF40 Maar dat is het enige wat ik daar presteert heb, toen. Nee, de, dat is eigenlijk begonnen niet bij HVA, dat [UnPa] dat was nog HVA, toen heb ik jou nog een keer misbruikt, maar het is naderhand gekomen, toen ben ik dus naar een ander fabriek gegaan, maar daar kreeg ik natuurlijk vol op kansen, om daar kinderoperettes en dergelijke dingen te gaan houden. En dat was dus in Pati. Daar is het eigenlijk gegaan, maar het allergrootste is pas later gekomen, in latere jaren, dit is niet vermeldenswaard, daar toen in die tijd werd dus, op die [UnPa] tijd, toen heb ik me eigenlijk hoofdzakelijk op het tennissen gestort, iets deed ik niet mee. En een beetje bloemencorsos, en een beetje zulke dingen meer, maar hoofdzakelijk was eigenlijk, ik zat dag en nacht op de baan.
INF5 Dan als, met jouw goedvinden, ga ik nu door van de jong volwassenen, maar dan komt de oorlog, daar aan, h‚, hoe [FaOu].
INF40 Nee, we gaan eerst naar Candi.
INF5 Nou dan komt de eigenlijk, dus dat je als jong volwassenen eigenlijk, nou de volwassentijd.
INF40 De volwassentijd. Dus mijn man [FaOu].
INF5 Wacht even, en dan [FaOu].
INF40 En dan, komt eigenlijk de glorie van mijn, van mijn leven [FaOu].
INF40 Van mijn vooroorlogse leven, toen mijn man, Marlenes vader dus, administrateur werd op de suikerfabriek Candi, vlak bij Sidoarbarja, vlak bij Sidoarjo, 30 kilometer van Surabaya af, dus ik zat zo, bij mijn zuster, bij Henri‰tte, en toen waren vast natuurlijk het [UnPa] toen deden we alles samen, dus toen had ik de, behalve dat daar dus, de status van mijn jeugd, geboren, als administrateurskind, werd ik eindelijk daar als jonge vrouw weer administrateur, op de fabriek, begrijp je, daar konden we van alles doen, Surabaya in de buurt, en dan hebben we spitfirekabarets gegeven, en daar hebben, we hebben de grootste toneelstukken gegeven, en dergelijke [FaOu].
INF5 Wat bij voorbeeld? Vertel eens.
INF40 Hoofdzakelijk met kinderen. Hoofdzakelijk met kinderen, want Henri‰tte werd in die tussentijd werd ze Akela, die wierp zich in eens op padvindertjes, h‚, en [FaOu].
INF42 Ja, ik werd op eens, ik wist er niets van, van die padvinderij, maar ik was wel [UnPa] geworden, omdat zowel haar zones, mijn zoon, welp waren. En toen viel ik Akela, viel af, toen zeiden ze, wil jij lid worden, ik zei, ik wil het wel proberen, maar ik weet daar eigenlijk niets van, dus ik had me een beetje verdiept in het boek van Kipling, en ik heb een beetje geprobeerd om het te worden, maar ik ben het nog drie jaar geweest, totdat de oorlog uitbrak. Dat was ontzettend leuk, want je had 25 jongens van 8 tot 12, en dat is een leuke leeftijd.
INF40 Mag ik daar even wat tussendoor zeggen? Want nu nog, de kinderen, uit die tijd, wat dan mannen zijn, begrijp je, van tussen de 50 en 55 jaar, mensen, mannen, die al aan de VUT denken, die zeggen nog, Akela. En dan praten ze met Akela, wij doen ons best.
INF42 Maar ik vond het een heerlijke tijd. We hebben ook allerlei dingen gedaan, ook aan bloemencorsos, en aan ja, gunst en noem maar op, [UnPa] Saskia, mijn jongste dochter was eigenlijk, die is in de voetsporen van haar gekomen, want dat was ook een klein danseres. Dus in alle kindercabaretes deed ze, was zij kleding. 5 jaar. Vooraan. Maar als danseresje. Nou, die gebruikten wij voor alles eigenlijk. Alleen een kind van 60 kinderen deden d'r mee. En dat is ook de hele stad met nou ja met costumes maken, als, mijn oudste zoon was daar ook, had ook een hoofdrol, Michel, in die, die zal je vanavond wel horen, daar over.
INF5 Ja, vertel nog even vlug, zo'n kinderoperette, want daar gingen met alles, was dat niet een grote waringin [UnPa] daar uit en alles?
INF40 Nou dat was op het soosterrein, daar was een oplucht, daar was een platje, een open lucht theater, hadden wij daarvan gemaakt, twee grote waringins, begrijp je, en ik was dol, ik had gewoonweg een ziekte voor sprookjes en elfen en kabouters en dergelijke dingen meer, dat was iets geweldigs. En eindelijk had ik dan, dat zegt Saskia, dat was altijd mijn hoofdfiguur, zoals jij het later, jij het geworden bent, begrijp je, was Saskia dus degene, die altijd de prinsesje was, en ik altijd daar wel een prins, maar die jongens, die natuurlijk ook een baan, ook iets moesten hebben, dat waren kabouters, en daar maakten we kobolden van. En die konden in die waringinbomen klimmen, begrijp je, en met een bepaald iets, meestal had de [UnPa] muziek daarvoor, hoor, van dat Bergk”nig of zo iets, weet je dat, dan renden ze naar beneden, langs de, prachtig hoofd van elfenkoningin had een tweeling. En met slippers werd ze vastgehouden door die tweeling, weet je nog, twee jaar, en die heb ik tot de voorstelling, hebben ze zoet achter die elfenkoningin aangelopen, met, god, het zijn op het ogenblik zijn ze ook al grootmoeder, tja.
INF5 Want die toneelstukken, wie praten nu makkelijk over kinderoperettes, toen [UnPa], dat waren eigenlijk een soort massaspelen, zoals Karel Briels nu doet, met hoeveel [FaOu].
INF5 Deed. Hoeveel mensen deden dan in totaal mee?
INF40 Oh zeker, zeker, het aantal kinderen dat daar meedeed, dat was eigenlijk ongelimiteerd, want iedere ouder vond het natuurlijk heerlijk als hun kinderen meedeed, nou laten we zeggen, dus elfen en kabouters en zo, dat was altijd zo iets van 80, minstens, maar dan dat wat er omheen was, begrijp je, de hele stad deed mee. Iedereen, je had dus, je kunt eigenlijk geen getal noemen.
INF5 Er heeft ook wel eens zo'n groot toneelstuk plaats gevonden op het water.
INF40 Nee, dat is niet door gegaan.
INF5 Oh, dat is niet door gegaan.
INF40 Nee, dat is niet door gegaan. Nee, dat vonden ze [UnPa] te gevaarlijk. Op de [UnPa] was dat, dat was te gevaarlijk.
INF5 Zullen we even, wat wilt u?
INF42 Ik wou nog even hier op door gaan. Het typische was dat je op gegeven ogenblik, als je met kinderen speelt, daar kom je ook kinderen tegen, met een zeker talent, en zo was zij, was ze, zij was heel knap in het vinden van een talent. Dus op een dag, reden we langs een inlandse school een indonesisch-hollandse school, en daar hoorden ze een kind zingen van [UnPa] wat zou je ons geven, van [UnPa] met een beeldige stem, kip daar uit, daar uit gehaald, engels geleerd, fonetisch leren engels spreken door een vriendin, en allerlei negerliedjes gezongen van, Swanee River en [UnPa], heeft meegedaan, op zo'n uitvoeren, spitfirekabaret, aangekleed als klein negerinnetje, en dat was 8 jaar, was het kind, dat zong met een sonore altstem, zonder microfoon, dat de hele zaal mee stond van eigenlijk van enthousiasme. Als zo'n kind hier was geweest, of in Amerika, dan was het een beroemdheid geworden. Maar hier natuurlijk niet. En het was toen in die tijd dat nou, ja [FaOu].
INF40 Je had nog geen microfoons.
INF42 Je had nog geen microfoons, iets dergelijks hebben we gehad met die chinese jongetje. Dat was toen in die, in het buitentoneel, h‚, en nou ja, die had dus een chinees pakje aan, en die moest een engels liedje zingen van love is all, h‚, en maar op gegeven moment werd er zo'n pagode gemaakt, en op eens stond die daar zo achter die [UnPa] te kijken, en toen zei die op eens, tidak mau, dat is zeggen, ik wil niet. En toen heb ik haar gewaarschuwd, ik zei, dat kind wil niet. Waarop zij naar de vader toe gaat en zegt, je belooft dat kind een fiets, maar hij moet zingen. En hij heeft gezongen. Keurig netjes, niemand wou het geloven, zonder microfoon. Ja.
INF42 Heeft een fiets gekregen, ja.
INF42 En zo ging het eigenlijk allemaal. Je had altijd plezier [FaOu].
INF42 Ja, daar waren ook nog twee slagersjongens, dat waren twee russen, en die hebben toen toch, een russische dans gemaakt, en ik moest, piano spelen, in de [UnPa] twee uur 's middags, ik was alleen maar geschikt, voor het vuile werk, ik studeerde met die kinderen maar ik speelde zelf niet op de uitvoeringen, maar dat deden ze ook met een elan, en met russische passen en zo, waar je toen tegen zei, dat ging ook allemaal daar, die vond je gewoonweg in de stad.
INF5 Tante Erna, wat was precies dat spitfirekabaret, vertel het eens even alsof het iemand [FaOu].
INF5 Deed zij dan niet aan mee?
INF40 Nee, toen zat ze in Bandung.
INF41 Ik ben helemaal in dat jaar [UnPa] gebleven, dus [UnPa] [FaOu].
INF5 Als iemand dat nou helemaal nooit gehoord heeft dat woord, hoe moet je vertellen wat [FaOu].
INF40 Nou, het is namelijk zo geweest, in de oorlogstijd, werd er geld verzameld, begrijp je, dus daar werd op alle mogelijke manier, de maatschappijen gaven geld, iedereen gaf geld, wij gaven ook geld, wij gaven een cabaret. Begrijp je? En daar werd dus gewoon geld voor verzameld, en dat dus, om, voor het doel, werd daar dus om een spitfire te kopen, uiteindelijk heb ik later, later, later eens gehoord, dat inderdaad uit, niet van Surabaya natuurlijk, maar van Java, wel degelijk geld genoeg is binnen gekomen, om een spitfire aan te schaffen. Dat is door gegaan, dat is via de consulaire wegen is dat door gegaan. Maar zo maakten wij een spitfirekabaret. Dat heeft niets met spitfires te maken, het was alleen maar om geld te verzamelen voor een spitfire. Dat was dus even voor de inval van de Nip, en dus toen Holland in de oorlog was. En wij dus daar door eigenlijk ja, wat deed je, breien, en geld verzamelen en dergelijke dingen meer.
INF5 Was het niet zo dat het op een [UnPa] werd gedaan?
INF40 Dat is naar de oorlog, [UnPa].
INF5 Nee, laat dan maar. H‚, zullen we even pauzeren?
INF41 Zeg eerst wat ik moet gaan vertellen.
INF5 Wat u net wou vertellen, de begin van de oorlog [FaOu].
INF43 Gaat u maar beginnen, met de, wat u net zei [FaOu].
INF41 Van voor de oorlog, de laatste periode van voor de oorlog, heeft in ons leven van mijn man en mij, in dat jaar enige hoogtepunten doorgemaakt, onder anderen dat wij een hobby hadden van films maken. En in die tijd waren kleurenfilms ook al heel erg makkelijk te krijgen, dat werd er nog niet op Java ontwikkelt, daarvoor moesten ze naar Australi‰, maar de produkten waren al heel goed, en de documentatie daar uit hebben wij gelukkig kunnen bewaren, omdat in het huis op Dago, in Bandung, was een betengelde muur en daar heb ik al die filmrollen ingedrukt, en toen wij uit de gevangenis losgelaten werden, en wij een leeg gestolen huis terug kwamen, toen begon ik meteen aan die betengelde muur te tikken, en hoorde daar het rustige gevoel van blikjes achter het behang. En wij hebben ze met een haakpen, een voor een daar uit gehaald, zoals mijn film [FaOu].
INF41 Ja, mijn filmprodukten, zijn allemaal door de oorlog gekomen.
INF5 En hoe merkte u dat de oorlog begon?
INF41 Een laatste vakantie, die ik met mijn man had, hij was advocaat, in Bandung, behalve van het begin van zijn carriŠre, en toen wilden wij een klein tocht maken door West-Java, wat voor ons vanuit Bandung nog wel een flink eind rijden was, en vanuit [WoUn] (Tanngarang) begon het voor ons een beetje terra incognita te worden, want wij waren daar nooit eerder geweest, maar, dat is een hele mooie tocht, ook qua natuurschoon, praktisch onberoerd, en ook niet verschrikkelijk in [FaOu].
INF40 Vertel even van die 5de kolonne wil hij zo graag horen.
INF41 En, nou ja, en op dat ogenblik hebben we aan de baai van Cilitah, wat toen nog een hele wilde baai was zonder enig woning een beetje in een boswachtershut doorgebracht, en op het moment dat we voor het eerst naar 5 dagen een Hollander tegen kwamen toen zei die, de Japanners zijn in opmars. En dat deed ons op dat ogenblik helemaal niets want wij wisten helemaal niet wat de Japanner was. Totdat we daar mee geconfronteerd werden, dat we naar de eerste aanvallen, van de japanse vliegtuigen, hoorden, dat ze geland waren, en dat ze zich ergens in het land bevonden. En wij vonden wel vreemd, dat er in Bandung mensen liepen die gewoon in sarong en batjir rond liepen, maar ze hadden kromme benen, en dat waren we de gewone Indonesi‰rs niet gewend, en daar dachten we, ja dat petje, dat is hetzelfde, en de sarong is ook hetzelfde, maar die beentjes zijn niet hetzelfde, en toen bleek al, dat er japanners rondliepen door de stad zonder dat we het wisten. En toen kwamen natuurlijk de stoottroepen en was het in vier dagen bekeken. En ging een duistere periode van de oorlog [FaOu].
INF5 Dag. Groetjes. En hoe ondervonden Tante Henri‰tte en Mammie, kunt u iets vertellen van de oorlogsdreiging en wat en hoe het gebeurde?
INF42 Eerlijk gezegd heb ik van dreiging, daar was natuurlijk het [UnPa], iedereen wist dat dat eigenlijk japans officieren waren, maar niemand trok zich daar wat van aan, we dachten we hebben een leger, nou dat leger stelde niets voor. Dat waren ongeoefende mannen eigenlijk, h‚.
INF40 En die Australi‰rs [FaOu].
INF42 En op gegeven moment toen was daar begin december, hoorden we, oh nee wacht even, maart was het, we hadden naar drie maanden opgehouden, dat legertje van ons naar drie maanden opgehouden, en ja, toen was, toen was het bekeken. Ik was in Candi ook [UnPa], op de fabriek [FaOu].
INF40 Je moet even vertellen, dat Bernard, toen, opgeroepen werd.
INF42 Bernard, mijn man, was, werd direct als KNIL-officier, werd die opgeroepen, dus die kwam direct naar [UnPa], en we hadden in de praktijk, maar door de hemel gezonden, kwam daar op eens een hongaarse dame, in de voorgalerij, die pikte even, en die zei, ik ben tandarts. Oh zei Bernard, ga dan maar achter mijn stoel staan, want ik moet nu weg. Dus ze is meteen diezelfde middag nog in dienst gekomen. Maar die werd uiteindelijk, werd ze ook, gegrepen, want ze was met een Hollander getrouwd, dus ze werd ook door de Jappen gegrepen, wij zijn het huis uitgezet, in een ander huis, en toen kreeg ik gelukkig een hulp van een chinees meisje, ook een tandarts. Maar in een ander huis. Ik mocht er niet meer bij zijn. Ze mocht niets met mij te doen hebben, maar ik moest haar wel betalen, en ook alle onkosten van betalen, zij kreeg dus 60 procent en ik 40 procent. Maar goed we hadden enige inkomsten.
INF41 Maar dat heerlijke was, dat ik toch weer buiten de kampen was gebleven, en in een leuk huis woonde, en elk weekend naar Candi kon gaan, en dan kwam daar een bendi met een paardje, en wij gingen met zijn vieren, ik ging dan met vier kinderen daar toe, twee op de fiets en twee in de bendi, naar de fabriek toe.
INF5 En het werd dus pas niet leuk aan het eind van de oorlog. H‚?
INF40 De hele oorlog hebben we eigenlijk een heerlijke tijd gehad, dat is vreselijk dat ik het moet vertellen, maar wij zijn dus geen van allen ge‹nterneerd, geworden, op de fabriek 's avonds verzamelde iedereen zich bij ons, daar waren overal wel van die geheime zenders dus je hoorde precies van welke vloot welke boot daar nou eens in de grond geboord waren, of zo iets, met een hele hoop fantasie en zo, is natuurlijk, maar dat was tot aan het eind toe, hebben dus deze employ‚es, kwamen 's avonds bij ons, en hebben ook wel eens bij ons gegeten. We hadden een grote keuken, er werd alleen bij ons gekookt, en iedereen at bij ons. Dus je zat bij de, al die jaren, dat wij dus, hadden wij een grote familie, en dat was heel rustig. Dat gebrek aan mensen, mijn oudste zoon Michel die was toen 17 jaar, die moest de fabriek in, met nog een mensen van, de, daar waren Hollanders dus, daar uitgehaald werden, waren wij als Belanda-indos omdat wij dus in Indi‰ geboren waren, gingen dus niet de kampen in. Wij bleven doordraaien. Wij hadden mensen te kort. En mijn man die haalde links en rechts mensen binnen, die om ze maar buiten de kamp te houden, om ze maar een baantje te geven, moest iedereen maar werken bij ons. Zo is het tot het laatste toe gegaan. Totdat op eens, dat was het krankzinnige, daar was vrede, en de oorlog was afgelopen, en je zat van het ene uur van het ander zat je in de revolutie.
INF42 In een andere oorlog, ja.
INF40 In een andere oorlog, van het ene uur op het ander. Ik kon met de kinderen nog net met de bendi naar Surabaya [UnPa], voor Papa was het te laat. Dat was zo iets geks, dat dat in eens ging.
INF5 Dus de bersiap, dus met de bersiap begon eigenlijk de ellende pas.
INF40 Toen begon pas de ellende. En voordien hebben we een heerlijke tijd gehad. Henri‰tte die 's avonds piano speelde, iedereen die zong en zo iets, we hadden grootste lol als er weer een japans schip in de grond geboord was, maar dat was toch, dat was toch, dat was een eenheid, die dus op liet dingen gaan. We hebben, het is schande dat ik het moet zeggen, maar in de oorlogstijd toen iedereen eigenlijk in de ellende zat, toen heb ik twee babys gekregen. Marlene en Klaas. Dat is Klaas.
INF5 En toen die ellende begon, dat moet Tante Henri‰tte maar even vertellen.
INF42 Ik ging dus weer terug met Surabaya en maar ja, ik had geen praktijk meer, dat Chineesje mocht ook niet meer werken, en we hadden helemaal geen geld [FaOu].
INF40 [FaOu] de vraag, die jij stelt, dat was dus toen Isabella en ik dus vluchtten uit Candi met mijn twee kleine kinderen, en bij haar kwam, begrijp je, toen kreeg je daar, kreeg je de opstand, toen zat zij midden in, dat begreep men, dat [UnPa] van de dingen, daar zat ze middenin, toen.
INF40 [UnPa] hield de hele zand tegen.
INF5 Wat kunt u zich herinneren van de opstand, dat vraag ik.
INF42 Die opstand in Surabaya, die manifesteerde zich eigenlijk pas een paar maanden later, in november, om precies te zijn, en toen werd ons hele huis opgepakt, zij had twee babys, ze werd naar de ujung gebracht, naar de haven gebracht, ik was met haar zoon, wij waren dus van kinderen verruild, ben ik op transport gesteld, naar de suikerfabriek, heb acht maanden in een stal gewoond, samen met Tante Hella, en haar dochter, en ja, daar hebben we zo goed en zo kwaad als het ging, hebben we ons in leven gehouden.
INF40 Maar voordien, maar voordien, sla jij een periode over, toen je in de Van-Den-Boschstraat zat, dat je even naar de stad ging, bij het logegebouw kwam, daar in eens midden tussen de Indonesi‰rs viel, en niet terug kon. Dat wil ik zo graag hebben, dat je even vertelt.
INF42 Ja, ik fietste met mijn zoon op de [UnPa], dat is hoofdstraat, en op eens werd ik door een wildvreemde meneer van mijn fiets gesleurd, en zei die, je bent gek, ze vechten daar verder. En nou, ik dacht, ik van die fiets af, h‚, en achter de hekken van het logegebouw, dat waren van die grote hekken, maar ik was niet alleen, daar waren wel 200 vrouwen en kinderen, allemaal huilende in dat grote gebouw. En ik zat met mijn zoon op de grond en ik hield hem maar vast, ik dacht nou, het laatste uur is geslagen, dat was ook zo, want op een gegeven moment kregen we een bestorming van het Oranje hotel, en daar werd de blauwe streep van onze vlag daar afgescheurd, en dat was het stormsein, om aan te vallen, begrijp je, dus je zag op eens die kacungs en die mensen allemaal als de bestorming van de bastille, zag je tegen dat hek opkruipen, ik dacht, nou, ons laatste uurtje is geslagen. Maar daar was een meneer, die had zijn hersens bij mekaar, de [UnPa] was nog niet helemaal ontmantelt, h‚, en die heeft gebeld, en daar is zeggen en schrijven een Jap geweest op een tram, met een machinegeweer boven op die tram, heeft alleen maar getoerd, langs die straat, en het was schoon, en toen konden wij langs de, een achterdeur konden we weg. Maar ik dacht, nou ja, het laatste uur is geslagen. Want ik zag de eerste gewonden met gekloofde schedels al binnen komen. Die waren al aan de, aangevallen, door de Indonesi‰r, ja. Maar daarna kregen we toen die periode van acht maanden in, op die suikerfabriek. En dat was ook vreselijk, want toen moesten we op een of andere manier, moesten we aan voer komen. En daar [UnPa], dus onze stal waar wij woonden, daar eigenlijk, dat grensde aan de buitenmuur, en daar [UnPa], wij hadden gelukkig allemaal geld mee ons, dus ik krijg kippen en ketjap en rijst en alles, kregen we over de gedek heen, totdat ze op gegeven ogenblik, het ontdekten, andere, natuurlijk jaloerse mensen, van de andere kampen, van de andere huizen, en toen op een nacht werd ik dus daar uit gegrepen, zij [UnPa], nou ik ben er naar toe gegaan, en toen werd ik daar buiten gesleurd, en ik kreeg een revolver tegen mijn slaap aangeduwd, maar ik weet waarom, op de een of ander manier, je spreekt malais, dus ik hield me positivelijk bij mekaar, ik zei, je moet mij niet dood maken, want je hebt kinderen en ik heb ook kinderen. Weetjewel. Daar hebben ze me toch meegenomen, naar een ander huisje, daar moest ik een hele nacht staan, ik mocht niet zitten, tot een uur of 5 's morgens, toen kreeg ik een wisseling van de wacht, toen mocht ik op eens wel zitten, toen zeiden ze ik wil de ring, ik had twee ringen bij me, een de trouwring van mijn, en die zei, ik wil een ring van u, daar heb ik er een gegeven, ik zei, die kan [UnPa], maar niet die van mijn man, want die is, die brengt je ongeluk, heb ik nog gezegd, en ja maar die andere wilde ook een stukje goud hebben. Toen heb ik gezegd, nou daar ga je met me mee, ik heb nog een stukje goud, Marlene ik had nog een stukje goude brug, die daar uit was gevallen van mijn kiezen, en ik was in de stal, waar wij allemaal woonden [FaOu].
INF5 Ik had nog een stukje goud, nu wacht even, Bert moet ja zeggen, maar Mammie moet ook weer zitten [FaOu].
INF42 Ik had nog een stukje goud, en toen heb ik gezegd, het is in de, dat bad in die stal waar ik dan eigenlijk woonde, ga maar liever met hem mee, en toen zijn we, vier man met me meegegaan, en terwijl ik [UnPa] daar tussen in liep, want alles lag op de grond, te slapen, en te huilen, en toen heb ik nog even kunnen fluisteren, ik koop ze om, ik koop ze om, ik koop ze om, en dat stukje goud heb ik gevonden, gegeven, maar weer terug. En toen kreeg ik echt [UnPa], want ik dacht, nou gebeurd er, wat gebeurd er nu. Maar de volgende dag daar op eens uit, met weer vier mannen, net een operette was het, twee voor twee achter met bajonetten, moest ik weer op de trap staan, van het huis, waar ik eigenlijk wel het hoofd van was, en toen moest ik, alles stond in de tuin, zo iets van 200 mannen en vrouwen en kinderen, en toen moest ik hun vertellen, in het malais, dat zij mochten gedekken, terwijl ik was de enige die het gedaan had, begrijp je, het was heel gek. Maar ja, [UnPa] als ik wilde uitscheiden, zeiden ze, terus, daar moest ik het weer vertellen, en daar ging ik weer weg, maar toen werd ik toch losgelaten. Maar [UnPa] de volgende dag werd ik weer geroepen, ik dacht, [UnPa], en toen werd ik aangesteld, lach niet, aan het hoofd van de hele voedselvoorziening. Terwijl ze me eerst bijna dood gemaakt hebben, met de gevolgen begrijp je, maar toen was ik op eens [FaOu].
INF42 Was ik op eens [UnPa], want daar was ik op eens het hoofd van de hele voedselvoorziening. Van die 2000 vrouwen en kinderen. Dus, die hele kampung heel even te gang houden. Maar wij zijn uiteindelijk gered door Engelsen met een LST, over Semarang, naar Surabaya toe, en daar kwamen we dan aan, en daar zag ik haar staan, met Saskia, met mijn dochter, en die gilde naar de boot toe, zei, de jongens zijn in Holland, toen viel iets van me af, ik dacht, nou moet ik het aanvaarden, mijn man heb ik verloren, heb ik moeten offeren aan een [WoUn] (levensgrote) oorlog, maar ik heb mijn kinderen nog, toen viel iets van af. En dan wordt je toch weer opgenomen door het leven, en toen was mijn tweede man die stond al klaar, die, dat heb ik al vertelt, geloof ik, die werkte al, die voor het gezin wat achter gebleven was, dat deden al die loslopende mannen, in Surabaya.
INF40 En dat [UnPa] ik toevallig met mijn twee babys. [UnPa]
INF42 Dus hij had op eens, had hij twee vrouwen en zes kinderen, en Oma te verzorgen, begrijp je. En daar ben ik mee getrouwd. Daar ben ik erg gelukkig mee getrouwd.
INF5 [FaOu] in die jaren daarna weer een heel mooi leven opgebouwd.
INF42 Ja, toen is de [WoUn] (ANVE) begonnen.
INF42 Toen daarna, ik heb al gezegd, daar wordt je opgenomen door het leven, toen is dan begonnen, het verzoek van de [UnPa], om [FaOu].
INF42 Dat was het leger, hoofdzakelijk, h‚. En waarom eigenlijk, wij waren jong geweest met de mensen, die toen aan de top stonden, nu, maar die waren toen ook jong, dus die noemden wij bij de naam, dus wij waren bekend voor hun, en daardoor waren wij eigenlijk vanzelf uitgenodigd, en zo hebben we het moeten, tot stand brengen, die YMCA.
INF5 Vertel eens even precies, wat die YMCA inhield.
INF40 Dat zal ik even vertellen. Dit is natuurlijk, wij kregen een verzoek, hoofdzakelijk Henri‰tte, om een tehuis op te richten, voor militairen, de 7 december revisie was toen op komst, om een tehuis op te richten voor militairen, beneden de rang van officier. Dus de onderofficieren en jongsoldaat kwam bij ons. Voor de hoofdofficieren, daar was de PX voor, en daar was dus de soos voor hun, daar was eigenlijk een hele stad voor, dat waren de flinke jongens. Maar jansoldaat, kwam bij ons. En dat was natuurlijk helemaal in ons straatje, ze kregen een tehuis, ze hadden een, iemand, wij vingen ze gewoon vrouwelijk op, ze mochten vertellen en praten en [UnPa] laten zien, en ze mochten van alles, het is zo'n ongelooflijk succes geworden, dit, dat het is dus uit gegroeid op een gegeven moment, tot cursussen. Ze hadden te weinig te doen, dat op een gegeven moment, toen wilden ze een tekencursus hebben, en Henri‰tte wist iemand te vinden en die gaf tekenles, en welfare betaalde alles, begrijp je, wij hadden [UnPa] onze dingen dat was fantastisch. Dus zo lang als dat militaire gedoe, wij hadden twee chauffeurs [UnPa] om te reden, en voor de marine, we hadden dansavonden, we hadden cursussen [FaOu].
INF42 We hebben ook een Froebelschool opgericht toen.
INF40 We hadden de kantinewagens, die eigenlijk de hop op gingen, h‚, maar eigenlijk kan dit onderwerp van die [WoUn] (ANVE) kan Henri‰tte het best vertellen. Het was toen nog de YMCA, h‚. Dat kan zij het best vertellen.
INF42 Dat heb ik geloof ik al vertelt.
INF40 Nee, dat heb je gewoon [UnPa].
INF5 Nemen wij dat daarbij Bert, of hoeft het niet?
INF43 Nee, dat hoef je [FaOu].
INF40 Nee, is er niet opgenomen.
INF5 Nee, [UnPa] anders, dat hoeft niet alles. Dat moet wel Freek allemaal weten, [UnPa].
INF5 Maar vertel even nog, je ging naar Holland toe, je moest even naar Holland, waarvoor ook al weer, om inkopen te doen?
INF40 Nee, ik ging met recuperatieverlof, heet dat, dus ik had op gegeven moment, had ik het recht om gratis naar Holland te gaan, maar werkend. Wat kon ik? Ik kon niets. Ik kon alleen maar zeggen, van, ik ben verpleegster. Ik had een EHBO cursus. Begrijp je? En omdat ik de oudste was, en eigenlijk kon organiseren, werd ik meteen aan het hoofd gezet van zes zusters. Waarvan ik van een zei, van denk erom als ik prikken moet geven, dan doe jij het. Begrijp je? En die was, braaf liep ze altijd achter me. Marlene, wat mij overkwam, ik ben werkelijk gestraft voor mijn leugen. Ik kreeg een dysentrie explosie, zo vreselijk aan bord, en die brak het eerst uit in de afdeling van de paters. Die paters die ik op een [UnPa] moest zetten, het was gewoonweg een ramptoestand, maar dat hebben we ons allemaal dik doorheen geslagen, met mijn zes zusters en met dit en dat onvervroren hebben we ze geholpen, en gedaan, op een gegeven moment, het was zo, dat ik kon op gegeven moment, het went natuurlijk allemaal, ik kon er een ei naast eten, een zacht eitje, begrijp je, maar ik heb nooit meer op mijn nagels kunnen bijten, dat heb ik altijd zo eng gevonden, dat heb ik afgeleerd. Op die reis, begrijp je? Maar dat is dus, zo ben ik dus acht maanden in Nederland geweest, en daarna weer terug, toen was zij nog steeds met de YMCA, maar dat gekke gedoe, dat moet ik jou even vertellen, dat vergeet ik nooit, want ik ze nog wel eens, die zustertjes, en dan lachen we ons rot daarom natuurlijk.
INF5 Toen hebben jullie eigenlijk allebei een nieuw leven opgebouwd [FaOu].
INF5 En dat was eigenlijk een prettig leven, als jullie dat allebei zouden kunnen zeggen, daarna begon eigenlijk een nieuw leven, wat ook weer eindigde toen wij in 57, toen Indonesi‰ genationaliseerd werd, is dat moeilijk?
INF42 In 1950 ben ik al naar Holland gegaan.
INF40 Toen zij naar Holland ging, begrijp je [FaOu].
INF42 [UnPa] overdracht [FaOu].
INF40 Toen zij naar Holland ging, toen begon het eigenlijk voor mij, toen nam ik het dus over van haar. Toen ging zij naar Holland, waarom, dat wat dus naar Legajati, dat was dus naar het einde van de, de politionele oorlog, alle militaire gingen weg, het leven werd weer gewoon. Ze waren weer vriendelijk, de fabrieken gingen weer draaien, je kon weer naar de bergen toe, je kon weer, in die tussentijd was ik hertrouwt met Pappie, die had, dat was ook een van de prominenten, die had een eigen rubberfabriek, dus niet in dienst van, hij had een eigen rubberfabriek. Begrijp je, een van de grootste van de archipel. Dus ja, ik had ook maar dat en dat te doen, begrijp je, en het gebeurde allemaal. Ik ben door blijven werken, omdat ik uiteindelijk zelf vier kinderen had, en steeds gezegd heb, van die vier kinderen, die wil ik zelf groot brengen. Maar hij had drie kinderen, en zorgde voor zijn eigen klus. H‚, maar jij hebt daar tussenin geleefd, wel onze kinderen waren al groot, jij hebt dus geprofiteerd, van onze luxe en ons geweldige leven, dat we toen gehad hebben, van 50 tot 57. Begrijp je? Toen Surabaya eigenlijk grandioos werd. Ik was voorzitster van de vereniging van huisvrouwen, ik had een, de directrice van de YMCA, Pappie was voorzitter van de kunstkring begrijp je, we hadden het hele culturele leven van Surabaya hadden we eigenlijk in de hand. Maar het was heel makkelijk, want iedereen deed mee. Iedereen wilde dolgraag in het bestuur, je had altijd alle hulp had je daarvan, ik verzon de gekste dingen, om op het toneel uit te voeren, en ik had altijd mijn prinses bij de hand, begrijp je, oh het was eigenlijk een heerlijke tijd.
INF40 En dat was allemaal nog onder Sukarno, totdat dat gedonder met Nieuw-Guinea kwam. En toen kreeg je natuurlijk in eens de anjing belanda, de blanke honden, de blanke honden werden we in eens genoemd, toen kreeg net weer de oproer, Pappie in de fabriek merkte het al een hele tijd [FaOu].
INF5 Pappie merkte het in de fabriek al.
INF40 Pappie merkte het in de fabriek, merkte hij dat al.
INF40 Pappie merkte het in de fabriek, merkte het al. Het volk werd rumoerig. Hij, als hij, speciaal als hoofd, in de fabriek kwam, daar gingen ze tegen de, tegen de pijpen tikken, om hem met spreken te bemoeilijken, begrijp je, ze hebben een bevriende tukang, bevriende Indonesi‰rs, die daar natuurlijk ook werkten, die waarschuwde hem al, van wees voorzichtig, want er broeit iets, h‚, er broeit iets. Wij waren zo stom, we hebben het niet gesnapt, wat of daar broeide. Wij wisten het niet. Ik was in die tussentijd naar Nederland gegaan, met jou, en met Klaas, om hier met vakantie te gaan, zes maanden, en Pappie belde op een gegeven moment op, ik durf niet weg. En naderhand zeiden ze tegen hem doe het maar. Ga maar weg, je kunt die toestand toch niet tegen houden, en toen hij in Holland was, toen bleek het, wij konden niet terug. Ik heb toen geweigerd, hij wilde terug. Hij wilde beslist terug, want wij zijn bij de immigratiedienst geweest en die zei, u krijgt, met u bezit daar, krijgt een permit. Toen heb ik hem tegen gehouden. Ik dacht ik heb een man verloren, doordat die op zijn post wilde blijven, dank je lekker, ik zei, je blijft hier in Holland, en je oefent, en je offert die fabriek maar op. Nou die is natuurlijk ook opgeofferd. En alles wat wij in het huis hadden, want ik ben zo vertrokken met een koffertje met kleren, is uiteindelijk naar Holland gekomen, hoe, met repatrianten. Want toen kreeg je de slok van mensen, dat werd door WVC hier betaalt, al die repatrianten, die terug mochten, naar Nederland, die mochten zo veel kilo meenemen, dat betaalden we hier in nederlands geld, en zij namen onze [UnPa] mee, onze schilderijen, ons zilver, ons meubilair, ik heb het hele huis hier in Holland gekregen. Compleet. Begrijp je, dat is, een van de gelukkige dingen geweest, die eigenlijk, gelukkige afloop geweest, want jij zit op het ogenblik nog op die stoel, die dus beneden in ons huis in Surabaya was. [UnPa]
INF5 En toen, voor de zoveelste keer, weer een nieuw leven begonnen.
INF40 Nee, ik was eerst, wij kwamen daar aan, en Pappie kreeg meteen een baan, als directeur van de brocadesverbandstoffenfabriek, vriendjes-vriendjes geholpen natuurlijk, en ik kreeg een baan als maatschappelijk werkster, bij de gerepatrieerden. Die horden mensen die daar kwamen. Die met al die problemen kwamen, ze ontvingen me met open armen. Ik kreeg meteen tien contractpensions onder mij, waarom, omdat ik kon vertalen. Wat daar was. Begrijp je, dus wij hebben de eerste twee jaar, hebben wij het heel gehad, wij hebben beide kunnen werken, jouw op kost bij Henri‰tte, Tante Henri‰tte in huis gezet, en Klaas was ergens anders, die was op kostschool, [UnPa] die tijd, en Pappie en ik konden door blijven werken, wij kregen, in elk geval kregen we salaris. Begrijp je? Totdat naar twee jaar hij op een dag thuis kwam, en dat die in eens zei, van, ik vreet liever stenen, maar ik hou dit niet uit. Die man die had zijn leven lang had die een eigen fabriek gehad, de grootste fabriek van Java, en hier moest die onder een directie werken. Onder een directie waar die moest vragen of die wel postzegels mocht kopen, dat hij zei, dit hou ik niet uit. En toen is die thuis gekomen, en toen hebben wij Arno Keyzer gebeld. Henri‰ttes man. En die zei op gegeven moment, wij hadden bij allebei jongens een achterhoek, en die zei op een gegeven moment, ik heb net mijn makelaarsdiploma gehaald, kom hier. Wij gaan het samen doen. En zo zijn wij samen deze twee [UnPa] met zijn twee‰n, zijn ze hier, zijn we naar Den Haag gegaan, uit Nijmegen, daar zat ik met mijn tien pensions, begrijp je, naar Den Haag gegaan, en daar zijn we dus op een ouwe dag, Pappie was 60 jaar, en is voor makelaar gaan studeren, en met haar, met Tante Henri‰tte samen. En iedere donderdag was hij degene die zei van, d'r in, en dan moest zij of ze wilde of niet [FaOu].
INF42 Nee, dat [UnPa] gaan zonder papier, zonder, Joseph had ik het niet gehaald. Want hij sleurde mij elke week op nieuw in die, in de auto, en een [UnPa] lokaal met 100 man, ik was de enige vrouw, dat was toen helemaal nog niet de, in zwang, dat ook vrouwelijke makelaars bestonden, maar ik heb het met een herexamen gehaald, en Joseph gelukkig ook, dus toen hebben we het, tenslotte, zo is hij begonnen. Ook met nul centen.
INF5 Nee, maar nu ga ik door naar, of moet ik dit afsluiten, nee, h‚, want [FaOu].
INF43 [UnPa] wij zijn gewoon weer op nieuw begonnen.
INF5 Ja. En Tante Erna, die is eerst hier in Holland geweest, en die heeft toen voor gekozen om terug te gaan.
INF41 Ja, ik ben terug gegaan, eerst van met een gelegenheid van een kerstvlucht naar Indonesi‰, die voor het eerst geprobeerd werd door een reisbureau wat toen nog geen reisbureau was, maar uiteindelijk de SOC is geworden, maar wij gingen met een vliegtuig mee, in de staart van het vliegtuig waren nog 40 stoeltjes, de rest was leeg, en daar zat een apparatuur voor het maken van rokok kretek in. Moest in Semarang afgeleverd worden. En als ballast mochten wij daar mee. Toen waren wij 15 uur met een Transavia vliegtuig in Batavia terug, of Jakarta toen, en dat was voor ons een wonderbaarlijke ervaring, dat je in eens weer Javas grond onder je voeten voelde. Maar je was toch wel een beetje bang, want hoe zou de houding zijn van de Indonesi‰rs tegenover dit nieuwe gebeuren, een vliegtuig zo maar uit Holland, met een stelletje avonturiers, meer kon je ons eigenlijk niet noemen, daar was nog geen charter maatschappij, die dat deed, en wij hadden daar een fantastisch leuke vakantie er overgehouden 5 weken lang door Java getrokken, van de kennissen die wij natuurlijk al van vroeger hadden, een auto met een chauffeur wat je hier niet kan voor mogelijk houden, kan je daar zo kregen van die familie, of die kennissen, hebben we Midden-Java bekeken, en zijn weer naar Pelabuhanratu geweest, aan de zuidkust, en dat is ons zo geweldig goed bevallen, en de bevolking was zo schattig, dat wij de eerste beste gelegenheid dat men zei, wilt u terug Oom, zei mijn man, Oom wil graag terug, en zo zijn we een jaar later op uitnodiging van de chinese schokoladenfabriek als werkers terug gekomen, en dat hebben wij 14 jaar lang, nou ja, eigenlijk als een, een van onze glorieuze periode van ons leven aan gevoeld. Want je kon toen als Nederlander, toch ook veel doen voor het nederlandse image, en je kon ook veel opvangen van nieuwe contacten, de culturele verbindingen, die kwamen weer tot leven, en we hebben verschillende artiesten gehad, die wij hebben moeten opvangen in Bandung, en nou ja, van de enige actie tegen hollandse nationaliteit was geen sprake, totaal niet. Het tegendeel is waar, als we zeiden, onze kinderen komen, of onze kleinkinderen komen, dan werden die meteen weer aan hun hart gedrukt, en ik ben nog steeds, met mijn 74ste jaar nonja mudah, omdat mijn oude boy, die is nog altijd bij mij in dienst, en de kinderen die al zelf dochters hebben van 20 jaar, die zei nog altijd [UnPa]. En ze vragen wel excuus, maar ze kunnen niet anders.
INF5 U gaat eind van de maand terug naar Indonesi‰, maar daar ligt daar nog een taak te wachten, h‚.
INF41 Wij gaan gewoon door, ja. Mijn man is inmiddels overleden, maar hij heeft tot het laatste toe een heel prettig bestaan gehad in Bandung, en de ambassadeur heeft het goed gevonden, dat de as naar zijn crematie op het ereveld in Bandung mocht worden uitgestrooid. En daar ben ik heel erg blij mee.
INF5 En u gaat daar weer in dit kebon werken?
INF5 Ja, op de ambassade, maar [FaOu].
INF41 Als hobby heb ik altijd erg graag getuinierd, ik [FaOu].
INF43 Mag ik nog een keer, als hobby [FaOu].
INF41 Als hobby heb ik in deze 14 jaar een plantenclub, die al vlak naar de oorlog ontstaan is, weer tot leven gebracht, en dat heeft als resultaat gehad, dat ik voor een soort Efteling heb moeten zorgen, nu al 10 jaar lang, een stadspark, wat erg verwaarloosd was, en dat met een bataljon van tien kebonens heb schoon geveegd, en weer opgebouwd, en men schrijft nu, kom je weer terug, want de tuin roept om jou. En daarop kom ik terug.
INF40 Nee, kijk daar, of de kunstkring daar al was, of zo, doet er niets toe. Ze hebben jou heb ik al vertelt, ze hebben jou toen aan gezocht, om de kunstkring in Surabaya op touw te zetten, dat is uit jezelf gekomen.
INF40 Uit jezelf, jij bent op het idee gekomen, om de kunstkring [FaOu].
INF44 Die heeft mij opgebeld, en die vroeg ook wat vervoer, om weer die kunstkring, weer op te richten. En dat heb ik toen gedaan, en toen is een groot gedeelte, van ja, als het niet goed is, dan zeg het maar.
INF43 [UnPa] achter even stil.
INF5 [UnPa], nog een keer. Een kunstkringlid [FaOu].
INF44 Een van de vroegere kunstkringbestuursleden, die heeft het toen aan mij gevraagd, of ik daar wat voor voelde om het weer op te richten, en dat heb ik toen gedaan, en toen heb ik een groot gedeelte van die oude bestuursleden, heb ik genomen, tot een jaar daarop, een vergadering gehouden moest worden. Daar heb ik dat hele oude zooitje heb ik laten lopen, daar heb ik mijn eigen vriendjes genomen. En die waren allemaal verschrikkelijk vereert, dat ze bij het bestuur mochten zitten. En toen zijn we begonnen met eerste uitvoeringen amateur, en toen zijn we ook verder gegaan met artiesten uit Holland laten komen. En daar was hier in Holland, in Amsterdam, daar was een dame, die dat allemaal regelde, en die stuurde ze dan uit en dan kreeg je daar bericht over, en dan kwamen die artiesten, die kwamen aan, en we haalden ze van het vliegveld [UnPa] af, en dan werden ze ondergebracht bij de verschillende bestuursleden. En bij ons thuis ook, want ik had de meeste, omdat ik een vrij groot huis had. Nou dat was, ja dat was eerlijk. En toen is die kunstkring, die is uitgegroeid, van nou ja, geen leden tot 3200 leden, in ongeveer 8 jaar.
INF5 En wie waren daar al zo? Wie zijn daar al zo geweest?
INF44 Waaienberg, Mira Wart [FaOu].
INF40 Jojette Hagedoorn [FaOu].
INF44 Jojette Hagedoorn [FaOu].
INF40 [UnPa] en Jose, Alexander en Jose, dat waren die twee, die spaanse dansers [FaOu].
INF40 Ja, die heb ik thuis gehad. En met prachtige kostuums weetjewel, die we dwars door de kamer hingen, en die prachtige kostuums, die dwars door de kamer, die moesten natuurlijk allemaal gelucht worden, naar zo'n voorstelling, want het was niet alleen deze mensen laten logeren, het was [FaOu].
INF5 Wie zijn er al zo geweest in de loop der jaren?
INF44 Kruis Voorberg, Waaienberg en [FaOu].
INF40 Jojette Hagedoorn [FaOu].
INF40 [UnPa] en [UnPa], Cora van der Meier [FaOu].
INF40 Van Daniel Waaienberg, daar hadden we zenuwen van gehad, want die was te laat, die moest om acht uur optreden, kunstkringzaal was bordenvol, helemaal, Daniel Waaienberg weg, hij was in het Oranje hotel ondergebracht, anders gewoon bij particulieren, maar dit keer, hij speciaal bij, in het hotel. En hij was weg, en mijn, dat was een kabale van mij, tot en met, hij blijf doorslapen, totdat ik de kamer liet open breken. En wat bleek, hij was weg, maar hij was daar naar een feest gegaan, Sukarno was toevallig in Surabaya, en die hield een enorme toespraak met dansen, met dit en met dat, en daar zat, Daniel Waaienberg tussen en die vergaat de hele kunstkring. We hebben hem eenvoudig met een rot [UnPa] naar de soos gesleept, ik moest hem nog aankleden, want hij had vergeten zijn manchetknopen aan te doen, en toen die eindelijk op het podium zat, en eindelijk kon spelen, toen ben ik naar huis gegaan, want toen had gewoonweg de zenuwen, toen heb ik het Pappie verder maar laten doen. Weet je nog dat mooie verhaal?
INF40 Die wilde beslist [FaOu].
INF44 Albert Vogel hebben we gehad.
INF44 Oh, die wilde naar [FaOu].
INF44 Wilde naar Besoeki, voor een spookhuis te kijken. En daar heb ik hem toen naar toe gebracht, dat heeft die bekeken. Maar hoe dat nou verder afgelopen is, dat weet ik ook niet meer.
INF40 Dat was een boek van Louie Couperus, en daar kwam dat spookhuis in Besoeki kwam daarin voor. En dat zou, dat moest hij beslist zien.
KODE88 Unterbrechung Ende zweite Bandseite.
INF43 We hadden nog een stukje, h‚, wat je wilde horen?
INF5 Die voorstellingen, als je daar nog even iets over vertelt, dat het, dat de hele stad meedeed, dat jullie van Felix Timmermans, bij voorbeeld deden [FaOu].
INF5 Als de ster blijft stille staan, en dat de hele wattenfabriek met pakken sneeuw aankwam, en [FaOu].
INF5 En van die jongetjes [FaOu].
INF44 Ja, ja, je kreeg van allerlei [FaOu].
INF5 Wacht even, hoor, wacht even.
INF44 Alle zaken, in Surabaya, daar kreeg je medewerking, op een gegeven moment had ik sneeuw nodig, en toen ben ik naar de verbandstoffenfabriek gegaan, ik zei, [UnPa] een beetje watten nodig, ik moet een sneeuwlandschap maken. Oh, zei die, dat staat een bal, neem maar mee. Nou zo'n grote bal, die, allemaal mee.
INF40 En dat was het toneelstuk, Felix Timmermans.
INF44 Ging je naar de BPM, en ik zei, ik heb pijpleiding nodig, die had ik voor me zelf nodig, hoor, en toen zei ik, heb je geen afgekeurde, ja, zei die, neem deze maar, dat stelletje, wat daar ligt, die kreeg je, van alle kanten kreeg je medewerking, van machinefabriek, daar had ik een fietswiel nodig met spaken daar in, oh zeiden ze, maken we wel eventjes. Dus je kreeg van alle kanten van de dingen kreeg je de grootst mogelijke medewerking.
INF5 En dan al maar, h‚, vind je niet?
INF44 Hebben we al gezegd, dat die aantal leden [FaOu].
INF40 Dat heb je vertelt [FaOu].
INF5 Ja, dat de leden wel eens [FaOu].
INF44 Nou, daar waren ook een stelletje van zes damesartisten, die kwamen op een gegeven moment aan, toen ben ik naar het vliegveld gegaan, om ze te halen, en toen zijn we terug gereden, en toen we in de straat van ons huis kwamen, toen zei een van die dames, zei ze, goh, ik zou daar best willen logeren. Ik zei, nou ja, laat ons proberen, wie weet. Nou daar ben ik gewoon naar binnen gereden, maar het was mijn eigen huis, dus dat was nog wel makkelijk.
INF40 Dat was, wij hadden het mooiste huis uit Surabaya [UnPa].
INF44 Daar moet je die fotos van dat huis laten [FaOu].
INF40 Ja, dat is jammer die heb ik dus boven. Wij hadden het mooiste huis van Surabaya. En dat was natuurlijk [UnPa] glorie, dat die op gegeven moment zo zei, kijk daar zou ik nou willen wonen, dat ze zeiden [UnPa] daar naar toe gaan, begrijp je. [UnPa] deze dametjes ontvangen. Ja.
INF5 Niet praten, knikken alleen.
INF44 Nou ja, die voorstellingen die werden allemaal gegeven in de soos, en daar moesten ze 's avonds, moest er ook gedanst worden, dus als er zo'n uitvoering van de kunstkring was, dan moesten ze al die stoelen neer zetten, en de volgende morgen, moesten die dingen weer opgeruimd worden. Dat was heel erg prettig, daar kreeg je van de soos, kreeg je ook alle medewerking.
INF5 En als jullie een open lucht voorstelling hadden, toen werd er toch wel eens zo'n regenbezweerder gevraagd, dat herinner ik me.
INF40 Dat kan je beter overslaan, dat is zo incidenteel geweest.
INF5 Vertel dan nog even van die man, die hypnotiseur en die jongos, die daar in gebleven is.
INF40 Dat is voordien geweest, maar dat is, daar is dus een keer, dat weet Pappie niet, dat is dus een keer een hypnotiseur gekomen, en hypnose, geweldig, de hele zaal was weg, daarvan, en toen zei die op gegeven moment, nu wil ik iemand hebben, en niemand durfde. En toen hebben ze dus een van de jongossen, van de soos, hebben ze gewoon gezegd, jij. En die vent, die werd natuurlijk hypnotiseert. En die was hartstikke weg. En die is nooit meer, toen konden ze hem niet meer wakker krijgen. Die is altijd een beetje duf geweest. Je moest altijd alles drie keer zeggen, hij zei altijd van mijn vrouw heeft daar het meeste last van.