KODE88 Interview 3 Jaqueline Bolkenstein Dienstag, 29.12. 1992
OK Ja, ik zou gewoon heel informeel willen beginnen, misschien verklaart u hoe u [FaOu].
OK [FaOu] in dit familie bent terecht gekomen. Hoe zit dat allemaal?
INF9 Via een nichtje van Felix, mijn man.
INF5 Ja, en dat is Saskia. En Tante Henri‰tte, toch, via Saskia, via Saskia?
INF5 Tante Henri‰tte, over wie wij het gisteren hebben gehad, dat is Mevrouw Keyzer, hier spreekt Marlene, en die had een huis aan de papagaaienlaan, in Den Haag, en Tante Henri‰tte was altijd degene waar alle kinderen naar toe gingen, in dat huis de Pondok [FaOu].
KODE88 (Unterbrechung Telefon)
INF9 En dat is Klaas Engeland, aan de linke kant.
INF5 Nou, en bij Tante Henri‰tte daar gingen altijd alle kinderen naar toe, en daar waren dus ook Michel in huis, en Felix, toch ook in huis?
INF5 En, Saskia eigen dochter, en Oscar misschien ook wel, en dat huis de Pondok, dat was een bron van gezelligheid, daar waren ook andere kinderen, want de ouders zaten dan in Indonesi‰, en, ja, dan moesten de kinderen naar de middelbare school, die kwamen alle bij Tante Henri‰tte in huis, en dat was altijd gitaar spelen, lol maken, een heel warm, gezellig huis was dat, en toen nam Saskia, de dochter van Tante Henri‰tte, dat is Saskia Baarn, heet die, die nam haar vriendin Jaqueline Jonges mee [FaOu].
INF9 Nou, vriendin? Wij kenden elkaar.
INF5 En zo kwam Jaqueline op de Pondok [FaOu].
INF9 Saskia haar broer Oscar, ja, kinderen van Tante Henri‰tte, Saskia haar broer studeerde in Leiden, medicijnen, en ze hadden vrouwen tekort. Dus Saskia zei, surprise, surprise, ga je mee! Toen zei ik, ja, och, ik was net twee maanden ziek geweest, leuk, waarom niet. Moet dat zo en detail?
INF9 En zij had een 2CV en zou mij op komen halen. Felix, mijn man, kende ik natuurlijk niet, dat is dus de neef, en Saskia kwam me halen, en beweerde, dat haar auto vol was met grammofoonplaten, dus voor mij geen plek, maar daar achter reed zo'n ouwe Morris Minor, met Felix erin. Nou, Saskia is de koppelaarster van de familie. Dus ik moest bij Felix in, Felix in. Naar Leiden gegaan, en zo is het gekomen. En dat was eind november 56. En wij trouwden 23 augustus, dus negen maanden min een dag dat we elkaar kenden, om dat kind een namen te geven. Maar het kind werd pas drie en half jaar later geboren. Maar dat was de mop. En zo rolde ik in die Pondok-sfeer, als Totok, echte hollandse meid, intussen was haar broertje Klaas, Engeland, overgekomen op z'n verjaardag [FaOu].
INF5 Dat heb je gisteren gehoord.
INF9 Ja, dus die, toen waren Felix en ik nog niet getrouwd, nou die hadden wij als klein binatang, elf jaar, geloof ik dat Klaas was [FaOu].
INF5 Binatang is een beest [FaOu].
INF9 Stout, stout. En Marlene, jij kwam?
INF5 Wij kwamen hier een paar weken later.
INF9 Toen kwam Marlene en, toen zeiden mijn schoonouders, dus Marlenes ouders, wij trouwden dan in Augustus, is Mammi eerst gekomen, en voor ons huwelijk eigenlijk, Papi iets later, toen begon het al te donderen in Indonesi‰, want het was de bedoeling dat ze naar het trouwen terug zouden gaan, naar Surabaya, en vlak naar hun straal werd er gezegd, blijf maar weg, u wordt aan het vliegtuigtrap opgewacht. En zo zijn ze gebleven. Zijn nooit meer teruggekomen. Of, ja, niet meer naar Indonesi‰.
INF5 Niet meer, toen moesten ze noodgedwongen hier blijven, en wij waren alles kwijt.
INF9 Alles was kwijt. Hoewel, ik moet een ding zeggen, haar broer Michel, de oudste, die zat nog op de suikerfabriek. Die heeft toen in aller ijl de schilderijen [FaOu].
INF5 Nagestuurd, ja. En Rein ook, de andere broer, Rein Zandvoort.
INF9 Ja, een enorme, omdat ik piano speel, Bechstein-vleugel, die voor de kunstkring gebruikt werd, en die had Mammie nog volgegooid met koffiebonen, dus als de pianostemmer kwam, dan ging dat prachtding, die werd op de kunstkring gebruikt, een echte Bechstein, die nam een van onze kleine kamertjes in beslag, als de pianostemmer kwam, dan ging dat open, en dan rolden overal nog de koffiebonen uit. Dat vind ik een prachtverhaal, en ja [FaOu].
INF5 Ja, daar zijn nog wel dingen, en ik had ook gevraagd, stuur mijn dagboeken op, die zijn niet allemaal gekomen, maar er zijn wel wat gekomen, dus in iedere geval de bezittingen, de huizen, de fabriek [FaOu].
INF5 [FaOu] maar nog wat persoonlijke dingen zijn dus wel opgestuurd. Gelukkig.
INF9 En eigenlijk, Felix had geen baan, die zat in het textiel, was heel slecht, en toen is er sprake van geweest, nog voor Klaas kwam, kleine Klaas kwam, dat wij naar Tegal zouden gaan, daar was een textielfabriek, en dat was in een redelijk ver stadium, of redelijk ver stadium, hier was niets te doen in textiel, en wij zouden dan gaan, ik vond het vreselijk, kan niet tegen die hitte, ben een echte pure, ook in januari geboren, echte Europeaan, nogmaals was in een redelijk ver stadium, maar mijn man die had bij de militaire inlichtingendienst gezeten, gedurende zijn diensttijd, tijd van de zware koude oorlog, en toen van de ene week op de andere werd gezegd, Felix kreeg geen toestemming om naar Indi‰ te komen, want was er lekkerder, hij was wapenexpert op russische wapens ingesteld enzovoort, als eerste luitenant, als u binnenkomt, dan [UnPa] dan wordt jij gepakt, dus dat was ook al over, en toen zijn we naar Deventer, krijg hij een baan in Deventer.
OK Hoe was dat dan in zo'n indische familie terecht te komen?
INF9 Ik kwam dus uit, ik heb je zo net al, ik kwam dus uit een puur nederlands nest, behalve mijn moeder, dat is joods, ook compleet nederlands, h‚, natuurlijk, maar wij zijn, nu heb ik het over mijn ouderlijk huis, ondergedoken enzovoort, kreeg je die rotzooi met scholen inhalen, toen kwamen echt meteen in 46, 47 de repatrianten aan. Ja, en dat is eigenlijk wel aardig om te zeggen, waar [FaOu].
INF9 [FaOu] vrij veel indische vriendinnetjes, h‚, dat kwam allemaal jaloers op hun kleren, ze waren aangekleed in Singapore, en wij liepen nog op houten schoenen en enfin, doet er niet toe, en daar had ik redelijke hekel aan. Want alles in Nederland deugde niet. Ja, wij waren Wiederaufbau, wederopbouwing, en mijn vader was sociaaldemocraat in die tijd, dat is heel iets anders dan nu, ik woonde in een buurtje iets verder op, hele grote huizen, en die noemden wij dus suikerpaleizen, want dat was van de rijke mensen uit Indi‰, dat Statenkwartier is echt een [FaOu].
INF9 [FaOu] buurt waar men ook op verlof kwam, waar bestuursambtenaren en de rijke, ja ik was eigenlijk een beetje met een soort opgevoed van lui uit Indi‰, koloniale, onderdrukkers, gewoon, achteraf, jaloers. Denk ik, ja? [UnPa] nogmaals, mocht ik niet, omdat die hier niets deugde, en zij veel meer hadden dan wij, ook jaloers, natuurlijk, ja, nou en dan moet ik een tijd overslaan, want toen zat ik op dat lyceum dan, en ben naar Parijs gegaan, en toen ik uit Parijs kwam, dat is dan 56 geweest, ja toen heeft zich afgespeeld, wat ik jou net zei, Jaqueline voor het feestje, maar eigenlijk van nou Felix moest toch een vriendinnetje hebben, en dat sloeg meteen aan. Toen kwam Felix, en daarom heb ik zo'n lang exposee van die ouders van mij, Jaqueline kwam aan met een indische jongen. Nou, dat zal wat zijn, en ik had nog al wat vriendjes versleten, dus ik was al het stoute kind van de familie, uit Parijs, en deugde helemaal niet in die tijd, en toen kwam daar op eens een gewoon mens. Ja, in hun ogen, zo zou ik het altijd maar vertalen, ik zie hem nog een bosje seringen voor Mama, weetjewel, en hij had natuurlijk een accent, [UnPa] een Marlene-gezicht, en hij viel meteen, want ik dacht, oh god, alles was meteen ok, het was hun liefste schoonzoon. Heb ik nooit [UnPa] van gehad. Daarnaast kwamen wij erg veel op de Pondok, omdat hij nog geen baan had, en dat was bloedgezellig, dat is het enige wat ik, en dat werd ook eigenlijk, Tante Henri‰tte woonde daar natuurlijk met Oom Arno, en Oma Perenboom, hebben jullie het ook over gehad natuurlijk.
INF9 Nou, de spil daarvan was Oma Perenboom, de moeder van Mammie [FaOu].
INF5 Van mijn moeder, van Tante Henri‰tte, Tante Erna.
INF9 Ja. En dan kwam je dan daar koud aan, en naar, en kreeg je de heerlijkste dingen dus weetjewel, ketan, en kleverijst met kulit java erin, is dat [UnPa].
INF5 Ja, kulit java is bruine palmsuiker, en geraspte kokos erop.
INF9 Allemaal lekkere dingen, die je, ja precies, altijd, in wat ik uit een in wezen toch stijve en gefrustreerde gezin, omdat natuurlijk die oorlog toch niet zo leuk was, mijn moeder was gelukkig niet geregistreerd, maar goed, toch niet, een leuke, hoe noem je dat, omstandigheid, als Moe jood is, en daar was het een en al wat bij ons stijve Nederlanders niet mogelijk was. Wilde iemand bij ons 's middags koffie, ben je gek, in Nederland drink je thee. Ja, dat zijn gekke dingen, dat zal ik nooit vergeten, koffie [UnPa], en dan altijd nog volle bak, en dolgezellig [FaOu].
INF5 En iedereen mocht blijven slapen, en eten [FaOu].
INF9 Ja, ik wou naar huis, ik woonde er vlak bij, op de grond op matrassen, wij aten aan een lange tafel, en dan was het het enige, Tante, Oma kookte en, en Tante Henri‰tte kookte, het enige was, klaar met eten, dan ging die hele hap jonge lui [FaOu].
INF9 [FaOu] de keuken in, nou dan was het [UnPa] twee uur af. Waarom weet ik niet, lachen, de andere hing op het aanrecht, dus in wezen compleet anders dan wij stijve, ik denk ook meer dat jullie, naar Duitsers neigend, dat echt zo laat dit, zo laat dat, daar niet. Alles kon. Nou en ik was nog al boh‚mienachtig, dus mij kwam het uitstekend uit.
INF5 En spelletjes ook doen, h‚. Dat vond ik ook altijd zo leuk. Of deed je dat nooit zo veel?
INF5 En ook van zo [UnPa] en zo [FaOu].
INF9 Oh, ja, maar dat deden we thuis ook. Ja, dat deden wij thuis wel. Bloedgezellig, dus eigenlijk een andere, ja [FaOu].
INF5 Want die tijd van Jaqueline, dat was dus nog voor mijn tijd. Dus met Felix en Michel, Anke, Carmen en zo, al die vriendinnetjes [FaOu].
INF9 Nee, die kende ik niet. Die waren het huis uit.
INF5 Die waren toen het huis al uit?
INF9 Michel is pas een jaar later gekomen, om te trouwen. Onze Michel.
INF5 Ja, kijk Michel, die heeft daar in zijn jeugd ook weer daar ontzettend veel op de Pondok [FaOu].
INF9 Toen kende ik Michel niet.
INF5 Toen kende je Michel nog niet.
INF9 Nee, want wij zijn met negen maanden getrouwd.
INF5 Ja. Dus op die Pondok, dat huis daar, ik kan het je wel nog laten zien, het staat er nog, daar hebben ze ook heel veel kinderen zijn daar groot geworden, telkens bij Tante Henri‰tte, omdat ze in Holland moesten naar de middelbare school. En ik kom eigenlijk ook weer pas naar jou, h‚? Op de Pondok. Want ik kwam daar [FaOu].
INF9 Nee, ik zat meteen op de Pondok. Ik leerde Felix eind, 27 november 56 kennen, kleine Klaas kwam in april, en jij moet dan in mei zijn gekomen.
INF5 Ja, dus het is wel toch tegelijk.
INF9 Ja, maar toen zat ik eigenlijk veel vaker op de Pondok [FaOu].
INF5 Dan in de Akalindenstraat.
INF9 Oh, nee, dat hebben wij daarna nog gehad. Want toen hebben wij, voordat Mammie kwam, ik wel, en Klaas kwam, toen moest dan onderkomen gezocht worden voor de [FaOu].
INF9 [FaOu] heel kort alleen voor ons trouw eigenlijk. En dat was de Akalindenstraat.
INF5 Ja, daar hebben wij ook een tijdje gewoond toen we pas in Holland waren. Op die Pondok was het altijd lachen.
INF5 Werkelijk, als wij zo zaterdag avond, vrijdagavond, zaterdagavond, eigenlijk gek dat je nooit naar de bioscoop ging, ja wij gingen wel eens naar de bioscoop, maar meestal zat je allemaal thuis [FaOu].
INF9 En wij hadden de eerste televisie thuis.
INF9 Pikzwart, weet ik nog [UnPa], op de grond, overal zat iedereen.
INF5 Maar van die avonden dat kenden jullie niet meer, de hele avond spelletjes doen.
INF5 Maar echt van die spelletjes, ja ze doen het nu op de televisie. Daar moet je iets uitbeelden, een woord, twee partijen, weetjewel [FaOu].
INF9 Ja. De borobudur. Ik zal het nooit vergeten, had ik een keer. Ik moest uitbeelden, het woord borobudur.
INF5 Een heleboel waren daar erg goed in zoals Oscar en Saskia [UnPa], en toen vertelde Saskia, dat is de dochter van Tante Henri‰tte, vertelde een keer, dat ze daar ook die spelletjes deden, en toen was er een hele verlegen jongen die deed mee, en die moest uitbeelden strandbad, dat woord aan zijn partij, en toen was die zich op de gang gauw gaan verkleden, want dat was in de zomer, dus hij had gewoon even vlug zijn zwembroek aangetrokken, en een band omgedaan, en toen kwam die binnen met van die sprongen, en iedereen lag dubbel meteen, en hij, aangevoerd door zijn succes, deed gekker en gekker, en er werd niet geraden, er werd alleen maar gelachen, want hij had zijn zwembroek naast zijn gevalletje getrokken, dus zijn piemel zat er niet in [FaOu].
INF5 [FaOu] die hing daarnaast! En dat zag hij niet door die band! Dus iedereen lachen, lachen en hij maar doordansen [FaOu].
INF5 [FaOu] zwaberdezwaber, en toen werd het ook geraden, het strandbad, maar toen die daar achter kwam, is die naar buiten gegaan, en nooit meer terug gekomen!
INF5 Ik weet ook de naam niet meer van die jongen, maar Saskia heeft dat verteld. En zo gebeurde daar zo vaak iets, ook dat Tante Henri‰tte dan [FaOu].
INF5 Ik weet het niet, Saskia moet het weten. Maar die Tante Henri‰tte was, alles liet ze over zich heen komen, op gegeven moment werd ze wel eens woedend, waar is mijn handwerkje gebleven, was ze haar handwerk kwijt [FaOu].
INF5 Eerst had ze de kinderen, nou moet er schoongemaakt worden, dan was haar handwerkje opgezogen of zo, weet je, dan kwam het heel vies uit de stofzuiger of zo.
INF9 Nou een keer was Oom Arno was, haar man, was haartpatient. Dus het was wel, wij hielden wel rekening met 's avonds, dat wij niet over de grond lagen te klieren en [FaOu].
INF9 [FaOu] zo, maar op een goed moment is, ik weet niet of jij er toen al was, dat herinner ik mij niet meer, maar toen was het een puinhoop, op de blue heaven, zo heette een bovenkamertje, de blue heaven, het was een zwijnepan, en Oom Arno was een beetje ge‹rriteerd, en lieve Tante Henri‰tte, ja, een schat van een mens, keek om zich heen, en was echt een rotzooi, die had daar iets neer gegooid en gymschoenen daar, en, nou zo'n groot huis was het ook weer niet, maar erg veel van ons leeftijd, en toen heeft Tante Henri‰tte gezegd, ik ga met Oom Arno nu de deur uit, wij komen over een paar uur terug, en het huis is, nou ze was zelf ook slordig, maar [FaOu].
INF9 [FaOu] dit was te gek. Over een paar uur komen wij terug, en ze zijn in de auto gestapt en weggegaan, toen hebben wij ons kapot gewerkt. Ja, van, wanneer komen ze thuis, wanneer komen ze thuis, alles spik en span, en daar was het, iemand moest luisteren, komt die auto, van Oom Arno eraan, en toen zaten wij in een kamer, nou ik geloof niet, dat die kamer ooit zo netjes is geweest, een uur later was het weer troep, hoor, toen zaten we allemaal op de bank. Koffie pruttelend, kopjes klaar, soms kon zij wel boos worden [FaOu].
INF9 [FaOu] maar dat was ook te gek. Nou, god nee, nooit.
INF5 Want, als ik nou dan weer terug ga, toen ik nog in Indonesi‰ woonde op de Jalan Supratman, toen kwam er een vriendin van mijn moeder, die heette Kusono, die ook met ons naar Nederland [FaOu].
INF5 [FaOu] de moeder van Mimi, en [FaOu].
INF9 Die woonde toch ook in huis? De Pondok?
INF5 Ja, nee, dat wou ik net vertellen, die zei, ik weet niet wat dat moet, mijn kind naar Holland, zij heeft de HBS net afgemaakt, ik heb nog geen kosthuis, en toen zei mijn moeder, wacht even, daar werd gebeld naar Nederland, dat duurde uren, vroeger in die tijd, kreeg ze Tante Henri‰tte aan de telefon, en die zei alleen maar, wanneer, en hoe oud, en het is goed, even aan Arno vragen, het is goed, dus daar kwam die Mimi, en die kwam daar ook weer in huis, dus daar werd daar weer plaats voor gemaakt, of die kan bij die op de kamer [FaOu].
INF9 En Mimi woonde daar eens. Kijk ik woonde hier natuurlijk, omdat ik hier vlak bij woonde, en daar was de Pondok, [UnPa]
INF9 Klaus Dalen, ze kreeg een vriendje, Klaus Dalen. Waar bleef die de weekends?
INF5 Want die blue heaven, dat is een overloop, dat was geen kamer, twee etages, allerhoogste etage, en daar was er zo'n klein hoekje met een kast, nou zei Tante Henri‰tte, dan wordt dat ook een kamer, dan werd een gordijn gespannen [FaOu].
INF9 Een gordijn, een gordijn was er [FaOu].
INF5 [FaOu] en achter het gordijn een bed en een klein tafeltje, ik heb ook op de blue heaven geslapen.
INF9 Ja, ik heb ook op de blue heaven geslapen.
INF5 Ja. Maar als je al die kinderen uit die tijd hoort, dus mijn oudste broer Michel, Felix, Jaqueline en zo, dan was het allemaal zo leuk, als ze het er nu nog over hebben zo, was nu pas op de begrafenis Carmen [FaOu].
INF5 [FaOu] Karin, die hebben daar ook in het huis gewoond, ja, dan is het allemaal weer thuis, zo. Leuk, h‚?
INF9 Maar dat was, die waren voor mijn tijd [FaOu].
INF5 Voor jou, ja, en ook voor mij, ja. Maar dat komt door Tante Henri‰tte, die is vroeger altijd een akela geweest, een akela is van de padvinders zo'n leidster weetjewel [FaOu].
INF9 Van de welpen, van de kleintjes.
INF5 De welpen, en dat heeft ze altijd gehouden. Veel kinderen of zo.
INF9 Dus Akela, of Tante Henri‰tte, maakte niet uit. [UnPa]
INF5 Akela of Tante Henri‰tte. En die vonden het ook enig, allemaal kinderen, veel kinderen om zich heen, alles kon, veel eten geven en leuke dingen organiseert, terwijl mijn moeder had ook wel leuke dingen organiseert maar niets met eten, want dat vond mijn moeder lastig.
INF9 Maar dat deed Oma zo vaak, Oma [FaOu].
INF9 [FaOu] kon de hele dag in de keuken bezig zijn. Er hangt een groot portret hier in de gang, dus. Oma Perenboom, ja, portretjes, nee, heeft Michel meegenomen, maar toen wij trouwden, toen had Felix zijn baan in Deventer, textiel, voor mij een ramp, om, maar ja, ik had liever met hem in Parijs willen wonen, ja Deventer was een ontzettend [UnPa] noemde het, zegt jou niets, een van ons grote cabaretiers, het is een reservaat. En dat was het ook. Het is een schattig stadje om te zien zegt men, ik vond het afschuwelijk, maar een grote textielfabriek, erg veel import, je begon op een laag salaris, ik werkte ook, in die tijd een schande [FaOu].
INF5 Eigenlijk wil ik nog iets aan toe voegen voor Oliver, van voor jij trouwde, voor Jaqueline was het heel moeilijk om daar in Deventer terecht te komen, want Jaqueline is eigenlijk ook heel artistiek, en die heeft ook bij het studentencabaret gezeten, en dat werd hier gedaan onder leiding van Rinus Ferdinandus, die is heel beroemd geworden, het hele studentencabaret was toen beroemd, dus eigenlijk was Jaqueline een echte boh‚mien [FaOu].
INF5 [FaOu] en zingen en artiest, en zo ben je daar op eens in het huwelijk terecht gekomen, dus [FaOu].
INF9 Ja, ik zat bij het onderwijs.
INF5 [FaOu] dat viel niet mee.
INF9 Dus overdag had je je klas, en 's avonds, 's morgens denk je dan, maar ik mocht het van Felix niet.
INF5 Oh, nee? Daar heb ik eigenlijk nooit bij stilgestaan dat die [FaOu].
INF9 Ja, dat heb ik hem jaren verweet, het enige ruziepunt. Want wij begonnen toen net met televisie, [UnPa] eens per kwartaal, god, televisie was net van de grond, wij hadden daar zelf niet eens een, natuurlijk, in 57, maar, hij is hier wel naar voorstellingen meegeweest, maar hij had toch als, terwijl ik het uit Deventer best had kunnen doen. Niet door het land, maar dat deden wij al niet meer, en toen [FaOu].
INF5 Maar televisie had je nog best kunnen doen.
INF9 Ja, wij hebben de eerste paar opnamen met die man, wacht even, hoe heet die toch, die alles heeft opgetekend, met dat baardje [FaOu].
INF9 Wim Ibo. Ik zie hem nog eerste rij zitten, en die net dood is, is dat Eli Astus? Nee hoe heet die andere? Lex, Lex, ach, van Zeg eens Aah, die schrijver [FaOu].
INF9 Alexander Pola. Die zat bij ons ook, Paul van Vliet, die keek bij ons af, die begon een jaar naar ons, zijn allemaal cabaret, maar, dat had van uit Deventer best gekund, door normaal met een treintje, ik bedoel, wij hadden nauwelijks te eten, maar een auto hadden we wel, en, nee Felix had als eis gesteld, op het moment, dat je trouwt, moet je ophouden. Jaloezie.
INF9 Ja, als die achter was, je verkleedde je wel, [UnPa] en dan vond die dat in die tijd geen stijl. Terwijl twee jaar later, wanneer begon jij, Marlene? Toen was alles hahaha, mooi, mooi, mooi, en ik vaak gezegd, je zuster mag wel, en ik mocht niet. Door eigenlijk, enfin, [UnPa], kon niet. En ik koos daar eigenlijk voor. Ik heb daar wel voor gekozen, natuurlijk, vreemde manieren. Ik had het nu niet meer gedaan, maar ik was 22, dus, en hij ergerde zich kapot, en dan is het ook niet leuk, natuurlijk.
INF5 Maar dat viel dus niet mee, voor je, op eens huisvrouw zijn.
INF9 Nee, dat was erg jammer, want toen, nou nee, want ik heb eerst drie jaar gewerkt. En, op een dorpsschool, dan kom je hier net uit Den Haag, met, en daarvoor uit Parijs, nee, dat viel niet mee. Dat viel niet mee, dat was het enige. Wat ik moet zeggen, maar dat is dus geloof ik niet iets indisch, er schijnt nog meer in de familie aan jaloezie voor te komen, heb ik ooit gehoord, h‚, jouw vader schijnt nog al, of je moeder, Mammie?
INF9 Oh, ja, was Felix ook, maar die had dan geleerd tot tien te tellen.
INF5 En ik was vroeger ook ontzettend jaloers. Gewoon met andere vrouwen, bij voorbeeld.
INF9 Ja, Felix was ook bloedjaloers.
INF5 Maar dat ging bij mij over.
INF9 Ok, toen zijn we daar heengegaan, nogmaals, ik heb drie jaar gewerkt, en toen ging Mimi ging een kind krijgen, die, en dan dacht ik, oh god, ik ben al 25, tegenwoordig krijgt men zijn kinderen pas, als men zijn carriŠre achter de rug heeft. Nee, verder is het ok, wij hadden alleen een bepaalde cultuur, als, verschillen, maar ik was nog wel vreemd, ik had als [UnPa] in Parijs gewoond, en was het hollands binnenhuisje eigenlijk ontgroeid. Ja, maar die eerste paar jaar van ons trouwen, als een klein stom voorbeeld, Felix lustte geen, of hield niet van aardappelen, ik kon niet koken, ik wist niet eens wanneer water kookte, en wij hebben de eerste drie jaar rijst met spinazie, en gehakt, rijst met andijvie, en, nou ja, als wij het konden betalen, een stukje vlees, dat is toch een arme tijd, was dat, tot op een dag die rijstpan werkelijk mijn neus uitkwam, en je hoefde dan maar twee keer per week te koken, en dan in de stoompan, lekker [UnPa] dan hoefde ik niets te doen, als ik terugkwam, ja en langzaam slopen dus allemaal dingen je huis binnen, omdat dit gezin, maar goed mijn beide ouders zijn alle twee dood, of dit gezin, ja, ik heb verder geen familie, of nauwelijks familie, je toch compleet opnam [FaOu].
INF5 Ik denk dat dit de huiseigenaress is.
INF9 Je werd meteen opgenomen, maar in het begin van ons trouwen, Oliver, was het bij voorbeeld wel zo, gek detail, laat maar liggen, maar gingen we naar bed, en dan trok Felix zijn overhemd uit, prop, wams, in de hoek in. Mandje. Zo, en ik had toen hulp, omdat ik werkte, in het onderwijs dan, en dat ging zo door, sokken, en zei ik, wat is dit, ja, dat moet in de was. Dan zei ik, oh ja, staat ook een bin, weet je, zo'n bin, in de badkamer, ja, maar dat gooi je zo wel altijd in de hoek. Zei ik, ja, maar bij mij in de bin. Ik weet nog, want het was vlak achter de deur, en de deur kon op het laatst dan zo'n stukje open, dus dat had ik dan een paar keer gezegd, en toen dacht ik, ik laat de stapel maar groeien. Ik laat het groeien, ik laat het groeien, op een dag heeft die geen overhemd meer. Op die manier, zei die god, want het eerste waar ik voor spaarde, was een wasmachine, en daar hangt niets meer in de kast, god die rotzooi ligt achter de deur, en nogmaals, de deur kon steeds, ja dat waren ze gewend, dat doet de jongos, dat doet de bediende dan, zo hadden we kleine dingen, maar hij was erg makkelijk, dus, en ik heb vrij veel leren koken [FaOu].
INF9 Maar daar is eigenlijk heel weinig te zeggen, en ik heb me ongelooflijk graag aangepast, nogmaals, ik kon niet koken, en in Parijs altijd in de studentenhuizen, en wat ik zo net al zei, Oma kookte, en daar heb ik vaak met mijn neus boven, ik ben gek op indisch eten, die heeft mij toen, wij aten erg veel indisch. 30 jaar lang. Dus dat is eigenlijk, ik ben indischer geworden, laat ik het zo zeggen, dan Felix, hoewel hij een heel tolerant mens was, en zich doodnormaal gedroeg, natuurlijk, ik ben indischer geworden, heel gek, we hebben allemaal woorden, in ons familie, die ik in het nederlands, niet in zou kunnen uitdrukken, omdat wij geen nederlandse woorden daar voor hebben.
INF9 Bij voorbeeld. Net zoals ik zei, Klaas, die net binnenkwam, was een binatang, en ik kan niet zeggen, dat is dus een boefje, maar een boefje is meteen iemand die steelt, in Nederland, ja? Een binatang, nee mony‚t is een aap, het is geloof ik, een binatang in nederlands, het is gewoon onvertaalbaar, Marlene zou het misschien, stout, maar een kind wat echt stout, dat was die dan ook weer niet, weet je onhandelbaar. Dat waren woorden, dat is bij voorbeeld, een woord, tegen mijn kinderen zei ik ook, binatang, ze kenden het allemaal het woord ook niet, of iets klaarmaken, ja, nou het is nu puin zo, dus dadelijk moeten Ada en Arngard, [UnPa], die moeten dadelijk alles weer op plaats neer zetten. Nee, dan urus je dat. Ja, daar zijn zo veel dingen, dat uru, dat moet geurust worden. En dat is toch weer wat anders dan, ja wij gaan de bank wegschuiven. Lief zijn voor elkaar, ja, dat heeft bij ons in Nederland een heleboel verschillende uitdrukken, hoe noem je dat, uitdrukkingsvoorbeelden, lief zijn voor een medemens, is anders dan dat je zegt, van [UnPa] even zoen zoen zoen, nee, gewoon even iemand, ja, wat wij dan zeggen wangetje wrijven, dan ben je gemus. Ja, dat is gemus gemus. Ik weet het niet. Je zou een dag met ons moeten optrekken. En dan hoor je de woorden. En het gekke is, Oliver, dat mijn kinderen, die hebben dat ook toch overgenomen, ik zei soms tegen mijn man, het zijn drie talen, want toen ik Brigitte, mijn oudste kreeg, en dat was inderdaad een boef, mijn dochter, omdat ik nog erg frans geori‰nteerd was, als ze dan buiten liepen, dat staat dus buiten, dit indisch, hoor, natuurlijk, want dan kan iedereen je verstaan, als ik haar in winkels op de donder gaf, dan deed ik dat in het frans. Ja, dat weet Brigitte nog, precies, [UnPa] niemand verstond dat dan in Deventer meer, maar er zijn toch vrij veel indische gewoontes, maar ik zou ze eigenlijk niet eens door de loop der jaren heen, omdat dat allemaal zo gewoon is geworden, en het was heus niet omdat Felix het me opdrong. Wij waren natuurlijk erg veel, als wij maar de kans kregen, zaten wij in het westen, maar wij hebben verder nooit problemen gehad. Wat ik vroeger met, wat ik zo net vertelde met de repatrianten, wel had, maar dat is natuurlijk een heel andere leeftijd, maar geld-jaloezie, en dan [UnPa] in Indi‰ was alles beter, en dat rotweer hier, dan had ik dat idee om te zeggen, pak je koffers en duivel op. Maar goed, dat heeft zich langzamerhand geassimileerd zich dat natuurlijk, maar als je zegt in welke familie voel je thuis, ik ging niet eens, toen mijn moeder overleden was, het was 64, jaren geleden, bij mijn vader kwam ik ook vrij weinig, die was psycholoog, en die kon alles daar wel eens goed ontleden behalve zijn eigen kinderen opvoeden, nou Rousseau legde zijn kinderen te vondeling, dus, ze hebben later altijd, en mijn vader die vond dat ook, als je bij ons logeerde, toen hij alleen was, vond die dat ook wel gezellig, alleen kon mijn vader dan zeggen, hij was halfblind, wordt dat dan geen tijd voor de thee? Godver, thee, weet je, dus zo eigenlijk, nee, ik ben natuurlijk, of wat ik net zei, ik trouwde op mijn 22, twee‰nhalf, drie jaar in Parijs gewoond, ja, een gekke jeugd natuurlijk, en dat sleep je mee, waar Felix en ik wel, over, Oliver, konden strijden, wij hielden erg van discussies, ook met vrienden, dat was over de geschiedenis van Indi‰. Daar kwam ik natuurlijk uit een ander nest, en bepaalde dingen, ze hebben nooit in het jappenkamp gezeten, dat heb je al gehoord, natuurlijk, dat grief, niet dat ik het hun gegund had, maar dat konden ze ook alleen maar, omdat zij een Jap in een paviljoen achter het huis hadden wonen, op Candi, ja, wij zouden zeggen, je hebt gecollaboreerd, en, dat is heel lelijk om te zeggen, want je gunt dat natuurlijk niemand, nou ze hebben hun portie natuurlijk gehad, in 46, 45, nee, wanneer is mijn schoonvader doodgeschoten, 46, geloof ik [FaOu].
INF9 45, 13 Oktober 45, ja, toen was bij ons zogenaamd de boel al over, ik was alleen nog niet terug, van waar ik me verstopt had, maar daar konden wij dan wel, want als ik dan ook de photoalbums, die heb ik van Oma Perenboom ge‰rfd, en die paleizen zie waar ze in gewoond hebben, met die pilaren en die galerijen, en, ja dan had ik gewoon het idee, dat zei ik ook tegen Felix, jullie zijn als koningen opgevoed. Maar ja, dat eindigde natuurlijk toen er gerampokt werd, toen de jappen terugtrokken, hij heeft me erg veel verteld, ontzettend veel, want vaak moet mijn, zeker mijn jongste zwager Klaas, nou die praat er weinig, praat er niet zo veel over, maar bepaalde dingen, heb ik dan het idee, lijken alsof ik daar toen in der tijd had geleefd, wat helemaal niet waar is. Maar hij heeft heel veel vertelt. Vond ik ook interessant, maar zeg maar, politiek gezien heb ik, en daar mag ik natuurlijk niet over oordelen, heb ik het altijd een beetje een vreemde toestand gevonden. Maar goed, ze hebben hun tol moeten betalen. En niet, nogmaals, dat ik het ze gun, je moet het niet zo zien, maar, ja, daar konden we nog wel eens over hakketakken. Felix vond zich geen uitbuiter, Felix vond niet dat zijn ouders koloniale waren, zijn vader, dus Felix eigen vader, h‚, dus niet Papi, dus niet, dat is dus eigenlijk mijn eerste schoonvader, [UnPa], maar, Felix eigen vader, Marlenes eerste vader, was bij voorbeeld een van de eerste die in Indi‰, ja, ik vertel nu Felix naar, op de suikeronderneming, op Candi, daar was alles aarde, donker, en maar de machines draaiden, zeker met de campagne, ja, als dan het suiker binnen gehaald werd, en die dacht, verrek, ik heb stroom over, en dan hele gebied, dus dat Candi schijnt een hele grote, en de plantages, en de suikerfabriek zelf, ook natuurlijk, hij was een van de allereerste die lantarens liet aanleggen, ja, dus ook voor de employ‚es, voor de mensen die daar werkten, en dat is dan weer een hele sociaal gebaar, dat is niet uitzuigen van mensen of zo iets. Nee. Of als een kind ziek was, dan ging Oma Perenboom, de moeder van mijn schoonmoeder, dan werd Oma Perenboom geroepen, en dan kon het in de smerigst, nou smerig zou het niet geweest zijn, maar in het kleinste kamertje, waar dan een ziek babytje van de een of andere onderknuppel, echt hartstikke ziek lag te zijn, dan zat Oma daar, een nacht bij, weet je, met eiwit op de lipjes doen, ja, dus zo ongelofelijk elitair waren ze dan ook weer niet. Aan de andere kant wel. Sommige dingen dat wat ik zei, Felix had het ook wel, hoor, dat ik zei, je bent elitair, bezig, ja, moeilijk uit te leggen. Hij was een ontzettend harde werker, Felix, maar ja, dat is de hele familie, en kon, wij zijn van Deventer naar negen jaar verhuist, naar Almelo, ook weer de textiel in, en ja, hij legde niet om vijf uur zijn pen neer en wams, koffertje pakken, naar huis. Door, door, soms zei ik wel eens tegen, mijn hotel sluit, want mijn kinderen moesten ook eten die moesten naar bed en weet ik wat, altijd doorwerken tot, na ja, tot je boel klaar is, tot je, en dan erg wijzig, kapot gewoon weg, nou werkelijk, hoor, vlekken in zijn nek, zoals wij dan zeiden, van lui die gewoon zaten te wachten van zo laat, right, ik wil nog wel een uur werken, maar dan moet ik toch, wil, naar huis. Dan kon die zeggen, je hebt niets te willen, doe je. Ja, moet je net socialistisch Nederland hebben, of, na ja, socialistisch Nederland, ja, dat werd hem niet in dank afgenomen. Terwijl hij wel toen wij de enorme stroom, dat was nog in Deventer, dat weet je natuurlijk ook, dat [FaOu].
INF9 Oliver, als jij een Stuyvesantje wilt, pak hem alsjeblieft.
INF9 Oh, God, wat heb ik naar de oorlog gerookt. Toen ik 15 was. En begon te roken. Nee, waar stikt ik in? Oh ja, elitaire, ja dan kon hij, als ik zei, iemand, een goede werker, iemand, die dan op goed moment zegt, ja hoor eens Bolkenstein, welke reden [UnPa] zo'n mens naar huis moest, en ik dan tegen, en dan kon die [UnPa], [UnPa] kijk dat ik de gek ben, die nog eten voor je opwarmt, [UnPa], maar goed, mijn kinderen moesten eten en op tijd naar bed, huiswerk maken, weet ik wat, maar, daar kon hij rustig zeggen, daar heb ik niets mee te maken.
OK Maar als ik dat nu zo hoor, zijn er toch een heleboel, of, er waren toch eigenlijk twee verschillende werelden [FaOu].
OK Waar jij uitkwam en waar hij uitkwam [FaOu].
OK Was dat niet ontzettend moeilijk, om daar ook samen te komen?
INF9 Nee. Nee, echt niet. Alleen als wij in discussie gingen over hoe hebben de Nederlanders en daar ga ik terug naar, want ik heb ook geschiedenis gedaan in Parijs, hoe, ik vond dat Nederland dat niet zo netjes had aangepakt, in Indi‰, ja, en daar spreek ik natuurlijk van voor de oorlog, men wilde de bevolking graag dom houden, goed, mijn schoonmoeder ging naar Europa, oh, nee, wij hadden de eerste kleuterschooltjes enzovoort, nogmaals, mijn vader was psycholoog-pedagoog, had er vrij veel mee te maken, moest ook redigeren aan schoolboekjes, wat naar Indi‰ gingen, en of althans andere hadden het geschreven, en daar werd mijn vaders oordeel gevraagd, ja, deze familie zou het ontkennen, want ze zeggen, nee, daar waren toch scholen? Maar historisch gezien, ik heb ook [UnPa] geschiedenisboeken, van mijn leraar, maar daar gaat het niet om, maar, en dat is vrij objectief, de bevolking mocht niet zo ontwikkelt worden, dat zie je nu, of tenminste nadat die bersiap kwam, toen is ook dat hele onderwijs, is compleet anders opgekrikt [FaOu].
INF9 In feite mijn eindconclusie, is heel moeilijk, er bestaan geen eindconclusies, filosofisch gezien, ik ben indischer geworden dan ik [FaOu].
OK Dan Felix nederlands [FaOu].
INF9 Omdat Nederlanders zijn nogal chauvinistisch, ben indischer geworden, of, ik heb een indische tik, gekregen. Had ik nou een heel slecht huwelijk gehad, had ik natuurlijk gezegd, het deugd niets, maar ik geloof dat dat eigenlijk, een belangrijke conclusie is, ik heb wel aan mijn een dochter, zei ik net, die stewardess, die zit nou in Australi‰, die oudste van mij, die heeft een weekend boerderij, dus die is er niet, maar ik heb wel een eind van Brigitte gevraagd, die oudste, wat voor tik heb jij, zogenaamd meegekregen? Zei ze niets. Papa kwam uit Indi‰, en, of nee, Papa geboren in Indi‰, jij in Nederland, zij heeft een hardere franse tik, beweert ze, hoor, maar ze is ook een gekke meid, zegt ze, ik heb geloof ik een hardere franse tik meegekregen dan het indisch. Maar je kan dat natuurlijk niet, het is voor de kinderen doodnormaal geweest. Altijd.
OK Wat is dan zo'n typische indische eigenschap, of eigenschappen?
INF9 Dat leuke. Het gezellige. Net wat ik zeg, ik ben echt niet chauvinistisch, wat wij, of wat ik merk, aan, nogmaals, ik ben geen voorbeeld van een typische Nederlander, hoewel ik dat natuurlijk ben, ze zijn makkelijker, als je mij vergelijkt, ik mag me zelf niet [UnPa], maar, [UnPa], als je mij vergelijkt met, nou ik kan het eigenlijk alleen maar, met mijn schoonfamilie heb ik het altijd fantastisch kunnen vinden, als je mij vergelijkt met Felix, haal je toch, ondanks mijn franse tijd, en franse invloed, jiddisch invloed, dat ik onverdraagzamer ben. Maar dat is Nederland. Nederland is vrij onverdraagzaam, ik weet niet hoe je dat in het duits zegt. Weet je wat onverdraagzaam is?
OK Misschien beschrijf je het anders [FaOu].
INF9 Marlene, wat zou onverdraagzaam in het duits zijn?
INF9 Nee, dat is onverdragelijk.
INF5 Onverdraagzaam. Dat je niet veel verdraagt, wij zijn heel makkelijk [FaOu].
INF9 Makkelijk, als ik boos ben, ben ik boos, ja, ben ik zwaar boos, en kan doorblijven, in mijn hoofd, dan ben ik best aardig tegen mensen, maar dan vreet er iets. Als zij, om het maar zo lelijk te zeggen, zeker Felix, daar ben ik natuurlijk lang mee getrouwd geweest, 30 jaar, Felix kon boos zijn, op dingen, en als ik dan twee dagen later zei, van nou Felix, het is toch te gek geweest, waar heb je het over? Weet je? Ze worden heel even boos, al, over. En dat denk ik, dat dat misschien, ja, nou zeg niet tegen mijn schoonfamilie, dat het geen Nederlanders zijn, en ze hebben, dat moet ik er absoluut bij zeggen, als Marlene niet dit, vak in was gegaan, op de manier waarop ze het vak is ingegaan, dus eigenlijk van normaal cabaret naar toneel, Felix, zij heeft dus alles, en trouwens dat weet je, ze heeft dit indische h‚, uitgebuit, klinkt lelijk maar, ze heeft het, of uitgebuit, ze heeft er gebruik van gemaakt. En ik denk, het is een kwestie van denken, het is geen bewijsvoering natuurlijk, misschien was ze anders een hele andere richting opgegaan, want ze doet ook andere programmas, dan speelt ze de gekste normale typen, maar, en met de liedjes, in een stad als Den Haag, Den Haag, ja de weduwe van Indi‰ bent gij, hier is ze dus eigenlijk ermee gestart wat enorm aansloeg, omdat de indische Nederlanders zich hier een tijd lang toch vrij, ja gediscrimineerd voelden, wat ik in het begin zei, toch bekeken, oh, dikke vette dure koloniale, ja, jaloezie, h‚, de metier, maar okay, ze heeft het zo ver gebracht, dat ze, ze wordt door het hele land natuurlijk gevraagd.
OK Om vandaag indisch te zijn, is dat meer als nostalgie?
INF9 Ik begrijp de vraag niet.
OK Om vandaag indisch te zijn en indisch te leven zoals zij dat doet, in haar shows, is dat niet alleen maar een opwekking van nostalgische gevoelens?
INF9 Dat vraag ik me weleens af. Want zij was 14, toen ze hier kwam, wat is dat? 14 jaar, weet jij nog toen je 14 was? Dan, dan goh, je begint net, en zij heeft ook in die eerste, allereerste jaren dus niets hier aan gedaan. En ik dacht dat Tante Lita nu zo langzamerhand iets, sorry hoor, nou gaat dat pijn doen, ze, nou laat zeggen, ik geloof, dat ze nu iets van 20, 22 jaar met die Lita-Show kwam. Wat ik er bij moet zeggen, dat had haar man Gerard Mint, die heb je natuurlijk al gezien, toen zij begon op televisie, met de Lita-Show, heb ik mij persoonlijk jarenlang kapot ge‰rgerd. En waarom? En ik ben niet de enige, ja, nu niet meer, wij zijn er nu helemaal aan gewend, enzovoort, omdat toen de familie in Holland kwam, waren ze zogenaamd hollandser dan hollands, het is mij ook opgevallen, dat in de loop van de jaren naarmate Marlene, ja wie is Marlene Bolkenstein? Tante Lita, h‚! Marlene Bolkenstein is Tante Lita in Nederland. Waar zij, nogmaals, in het begin, toen ze hier waren, zeker mijn schoonmoeder, want mijn schoonvader komt uit Deventer, echte Hollander, had niet eens een indisch accent, naarmate Marlene meer succes kreeg, hoe groter het accent van mijn schoonmoeder werd. Begrijp je dus, in het begin, oh nee, wij zijn de mensen uit Indi‰, je hoorde het altijd [UnPa] want ze zeggen tegen mij op een goed moment, terwijl ik een haags accent heb, als ik een tijdje in de familie ben geweest, op de crematie zeiden ze het nog, je krijgt een indisch accent. Gewoon omdat als je een tijdje met ze praat, enzovoort, maar, even terug komen, de irritatie, en nogmaals dat was niet alleen bij mij, van vrij veel pure Nederlanders die zeiden van, Marlene maakt een typetje van de personen, die ze in Indi‰ eigenlijk, nou ja dat stond zo, een babu stond toch onder aan de ladder, en mijn schoonmoeder noemt deze twee, die hulpen in huishouding, en dat moet eruit, nou ja, Mammie noemde ze niet tegenover ons mijn hulp komt, ja, vroeger had je werkster dat is ook al fout, in deze tijd, de meiden. En dat zegt jou in het duits waarschijnlijk niets maar, een meid, dienstmeid, nou ja dat woord is natuurlijk ook heel normaal grijs geworden, maar dat is mij wel opgevallen, degene waar ze eerst een jongos, ja, een jongetje, die jou een koppie thee brengt, en moeten je schoentjes niet gepoetst, of zit u goed, dat heeft zij met die A‹s Lawa-Lata, daar heeft zij succes op. En dat is in het begin, in de begintijd, ik weet nog, dat Gerard Mint dat ook niet leuk vond, misschien dat die het nu ontkent, maar, dat ik dacht, ja je maakt een type waar jullie zo op neerkeken.
INF9 Dat overleeft zich zelf natuurlijk ook weer, het is moeilijk uit te drukken, maar dat is wat ik weleens dacht, van goh, waar jullie zo op neer keken, als ik weleens zei van, goh, dit is kapot, nou dan halen wij toch een tukang, dat was een jong, dat doet die toch wel eventjes. Ja, gooi maar dat geld op tafel, niet veel, niet veel, heeft die helemaal niet nodig. Ja, nogmaals naarmate haar succes groter is geworden, en ze dit op een fantastische manier heeft uitgewerkt, ik ga naar pasar malams, dus niet meer op de televisie, wel in andere programmas, maar niet meer zoals Tante Lita, had de VARA geen geld meer voor, maar, dan kon ik anders tegen Marlene aankijken, maar in het begin dacht ik jullie buiten, je buit uit, en andere die meededen, in het programma, waar jullie zo verschrikkelijk op neer keken toen jullie hier kwamen. En nogmaals, ik ben echt niet de enige. Want je hebt hier een blaadje, Tong Tong, heet dat, dat is voor indische Nederlanders, nou die kunnen d'r dood schrijven. Of, dood schrijven, overdreven gezegd, maar [UnPa], nooit.
OK Dus er zijn sterke verschillen in die groepen?
INF9 Ja, maar ik denk, Oliver, in de loop van de tijd, omdat ze, ja, er zo'n groot type van heeft gemaakt, of groot type, maar zo'n bekend type, dat men dat op goed moment niet meer durft te zeggen. Ik bedoel, ik herinner mij nog, toen, die moet je zeker kennen, Rudi Carrell, in Duitsland begon, nou, met z'n slote duits, over slecht duits gesproken, maar, dat is ook een maniertje, dat is ook een maniertje, ik zie hem nog aan de lopende band, toch, maakte die, am laufenden Band, ik weet het niet, ik dacht, ik weet niet of die nu nog succes heeft, hij heeft jaren bij jullie gigantisch succes gehad, maar in het begin niet, maar omdat het hier toch in Nederland, net wat ik je zo net zei, toch jaren geduurd heeft, voor ze geaccepteerd werden, ja, dat men dit ook accepteert, alleen Tante Lita op de televisie [UnPa], ja net wat ik zei, een pasar malam, daar heeft Marlene natuurlijk over verteld, die enorme dingen, ja daar ontbreekt Marlene nergens. En ze wordt voor ontzettend veel dingen gevraagd. Als iets zoveel jaar bestaat, en daarnaast, als ik het even over Marlene mag hebben, eerst was dat toneel, en nou ja, enfin, dat ging maar door, en die Tante Lita, oh, daarvoor deed ze vrij veel kinderprogrammas, ontzettend leuk, heleboel mensen denken, dat ze alleen maar indisch juf kan spelen, dat is onzin, ze kan ook typen spelen, daarnaast haar schilderkunst, waar ze heel succesvol in is, dus het is niet meer alleen dat juffie voor de televisie, het is groter gegroeid, nee, ik wil er niet over opscheppen, maar ik heb het toch altijd vrij, omdat ik zelf jaren cabaret heb gedaan, hoe noem je dat, sceptisch haar bekeken, en nou ik een beetje, wat ik zo net al zei, nu maak je daar een type voor, je krijgt daar duizenden guldens voor, en het waren toch de lui, waar ze op neer keken, toen ze hier kwamen, zeker de eerste tien jaar. Dat vind ik een grappig verschijnsel, maar je zal ook een heel stam Nederlanders tegenkomen, die, ja niet om iets lelijks te zeggen, maar in mijn persoonlijke kennissenkring, dus niet de lui die uit Indi‰ dan komen, maar, ik heb natuurlijk ook andere mensen, maar, bij voorbeeld in het oosten, waar ik dus jaren gewoond heb, ja, die hadden voor Marlene geen goed woord over. Ja, a, intellectueel, ik bedoel mijn jongste dochter, die is net afgestudeerd, bestuurskunde, aan de Universiteit van Rotterdam, dus daar kwamen bij ons nog wat uit die studentenwereld, nou ja Marlene Bolkenstein. Ja ik denk dat je een paar polen hebt, hoewel ik geloof dat het de overhand, en dat blijkt, dat kind is hartstikke druk, men blijft vragen, en als het niets qua inhoud zou zijn, of voor een bepaalde groep mensen, nou dan was het naar een paar jaar over, vertrokken, wat dit betrof. En je krijgt misschien, maar jij bent antropoloog, of je krijgt weer, zullen wij even naar voren, nou met je kleine armpjes, wij gooien toch even die bank naar voren [FaOu].
INF9 [FaOu] dus je hebt ook een, zeg maar, right dat is toen, maar goed, Marlene kan het je veel beter zeggen, maar zoals ik als Nederlander voel, het gaat op, het is nu aan het opkomen, de lijn gaat naar boven, gaat naar boven, en op een goed moment wordt iets, ja, toch, Indi‰ is verloren, zoals zij het noemen, ik zeg, Indi‰ is eigenlijk, vraag niet op welke manier, zelfstandig geworden, maar, dan krijg je toch denk ik weer, een soort nostalgie terug, maar dat is gewoon alleen mijn idee, wat verloren is, en Indi‰ is verloren, zoals men dan zegt, wij dachten dat Nederland failliet ging als Indi‰ kwijt was, nou dat is natuurlijk onzin, pure waanzin geweest, geschiedeniskundig, maar dat je toch, ja als het uit de cultuur verdwijnt hier, dat je dan juist weer zo'n opleving krijgt. Ik weet niet hoor, dat is misschien een hele domme mening, en misschien is Marlene daar ook daarmee niet eens, dat weet ik niet [FaOu].
INF5 Ik kom er zo weer aan, even de kopjes zoeken [FaOu].
INF9 Ik vind het grappig om te volgen, laat het me zo maar zeggen. Omdat ik in het begin dacht ik, van [UnPa], en Felix vond het leuk om z'n zus te zien, waar ik dan weer kwaad om werd, ik mocht toch niet en zij wel, [UnPa] dat is natuurlijk, nee. Maar net wat ik zei, het hangt er ook van af, ik ken ook echt wel lui uit Indi‰, die kan ik wel schieten. Weetjewel, wij hebben hun, maar dat is in deze familie nooit zo geweest. Ze zijn een vrij broad-minded, natuurlijk. Haar vader, die kwam ook uit Indi‰, oorspronkelijk, haar eerste vader, goed, die heeft in Delft gestudeerd, is een delfts ingenieur, mijn schoonvader was gewoon een jongen uit Deventer. Nee, en ik geloof dat dat het bijzondere als ik dat zo mag zeggen, omdat ik ook, mensen die echt uit Indi‰ dan komen, en aan je hoofd gaan zitten zeuren, zeker als je schoonmoeder ziek is, dat ik denk [UnPa] weetjewel, en maar dat is in deze familie, er wordt in deze familie niet gediscrimineerd. Heb ik het idee van. Want anders zouden ze ook, ja, nee, ik denk niet dat er veel achter je rug wordt geroddeld. Eerlijk gezegd. Anders zouden ze zeggen [UnPa] [UnPa], dat kon, best, logisch, als ik zei, overal kan alles, wel, enzovoort enzovoort. Maar dat is hier nooit geweest. H‚, Marlene, iedereen, waar hij nou vandaan komt, en [FaOu].
INF5 Nee, en weet je wat zo leuk is [FaOu].
INF9 Ook het respect voor de ander. Ja, dat is geloof ik het goede woord, sorry.
INF5 En ze hebben elkaar ook opgevoed, Pappie en Mammie, want ik weet van vroeger in Indonesi‰, toen Michel en Jane pas gingen trouwen, toen moest mijn moeder even wennen aan het feit, dat het een bruin meisje was, dus getint, en toen zei mijn vader, wat een onzin, en dat is ouderwets, en zo moet je daar niet tegen aan kijken, van zo ken ik je niet, nou dus binnen een half uur was Mammie dat idee was over. En dan omgekeerd, moest mijn moeder, toen hoorde ze Piatje, dus dat is de jongste van Pappie, Pia Zandvoort, die moest trouwen. Dus die was in verwachting en moest trouwen, en toen had mijn vader iets van de kroon is van d'r hoofd gerukt, en die was helemaal in de put, en toen zei mijn moeder weer tegen mijn vader, wat kroon van d'r hoofd gerukt, het zijn toch twee gezonde jonge mensen, kom, je bent toch zelfs ook niet [FaOu].
INF5 Snap je? Dus het is hartstikke leuk en je gaat haar nu opbellen dat je het enig vind. En feliciteer d'r en klaar. En er wordt niet meer over gepraat.
INF9 Ja maar Mam was echt modern. Ja, maar dat is ze ook altijd gebleven.
INF5 Ja, want, mijn moeder ook, en mijn vader ook, mijn moeder ook, ik bedoel, als die met Kurt praat, die is 20, ik bedoel, daar is heus geen generatie verschil, die kan net zo goed met kinderen van 15, 16, 17 praten, als met ons.
INF9 Maar dat had Oma Perenboom ook.
INF5 Had mijn Oma ook. Absoluut. Want ik weet wel, dat wij gingen spijkerbroeken en truien dragen, en toen ging Oom Arno Keyzer van Tante Henri‰tte wat voor zeggen, en toen zei Oma Perenboom, maar dat is toch heel praktisch voor die kinderen [FaOu].
INF5 En met voetballen ook, daar kwamen ze ook altijd pontificaal zitten, voor de voetbalwedstrijd, en dan zeiden ze het is toch zo'n alleraardigst speel.
INF5 Nee, ze zijn heel modern allemaal. Hoor, heel [FaOu].
INF9 En tolerant. Want dat zei ik net tegen Oliver, dat je hier toch ook iets, vrij veel intolerante mensen hebt tegenover Oud-indischgangers. Hoewel dat nu natuurlijk aan het wegbabbelen, aan het overgang is [FaOu].
INF9 [FaOu] overgaan, en wat ik ook tegen Oliver zei, dat ik met water over mijn kiezen de eerste Tante-Lita-Shows heb gezien. Toen. Dat ik tegen Felix zei, exploitatie van de lui waarvan ze zo van boven naar beneden keken, ja?
INF5 Ik heb dat nooit, ja [FaOu].
INF9 Nee, maar ik herinner me jouw grote Gerard had dat ook, enigszins.
INF5 Dat weet ik helemaal niet.
INF9 Nou ja, ik herinner me dat ik zei, ik erger me kapot gaandeweg, om je hier, waar altijd zo, of hier, waar men toch nou ja, het was maar het volk. Maar naarmate je groeit, erin, nee, ik heb in het begin, heb ik zo Alphons, mijn broer je kent hem, dacht dat hij het ooit keek? De hele studentenclub van Justine keek ook naar Marlene Bolkenstein, ja kom, en ik zei, maar dan, zei, ja maar niet blind staan op de Tante Lita, wat heb je toch met [UnPa] gedaan, wat heb je toch met al die kinderprogrammas gedaan, toch?
INF9 Ongelooflijk veel dingen. Nou, of ze nou wel uit Indi‰ komt of niet, ik bedoel [FaOu].
INF9 [FaOu] dat was ok. Maar Marlene, ik dacht het zo'n slingerdeslanger, ja naarmate het zich oplost, h‚, dan zegt men dat dat nostalgische, dat dat nu, en trouwens je hebt iets, ik denk dat jou, je hebt ook een hele evolutie doorgemaakt.
INF5 En dat is ook al weer 20 jaar geleden, dat ik Tante Lita begon.
INF9 Zei ik nog, 20 of 22, dat was ik vergeten.
INF5 In 72 begon ik er eigenlijk mee met zo'n indisch typetje, in de Stratenmaker-Op-Zee-Show. En toen werd ik gevraagd door mensen, van wij hebben renie wilt u even zo'n indisch dametje nadoen, 20 minuten. Heb ik gauw even twee liedjes geschreven, geef mij maar nasi goreng, in melodie van mijzelf, en dan op de pasar malam [FaOu].
INF5 [FaOu] en naar de hand heeft Joop Stokkeman een goede muziek op gemaakt. Goede muziek. En toen lag iedereen zo onder de stoel van het lachen [FaOu].
INF5 [FaOu] en daar kreeg ik zelfs zo'n kick van als mensen zo gaan lachen, dat ik zelf ook lach. En toen zei ik [FaOu].
INF5 [FaOu] tegen Gerard, mijn man, van als ze dit zo leuk vinden, moet dat op televisie ook leuk zijn.
INF9 Ja, dan moet het aanslaan.
INF5 En toen is Gerard eigenlijk dat Lita-Show verzonnen. Maar het Tante Lita dat is verzonnen door Jan Riem want toen had die zo'n type verzonnen, op de televisie, Tante Lita, zo'n dame, ja die altijd pech had.
INF5 Maar toen ik op toneelschool, toen deed ik wel eens zo indische mensen naar. Gewoon om de klas te amuseren. En dan sta je daar eigenlijk nooit bij stil, dat je op gegeven moment je brood mee gaat verdienen. Net zoals die liedjes van kun je nog zingen zing dan mee, die leerde mijn moeder mij vroeger [FaOu].
INF5 [FaOu] en daar verdien ik nu ook mijn brood mee. Dat is heel gek.
INF9 Dat zei ik tegen Oliver, en neem al die dingen neem die klokhuisdingen, je kan in wezen elke type nadoen. Maar zeg maar Marlene Bolkenstein, dat wordt meteen geassocieerd met de Lita-Show.
INF9 Nee, maar ik geloof, want je wilde een typische indische familie, was dat niet zo, was dat [FaOu].
INF5 Ja vanaf de oorsprong tot nu.
OK Ik weet niet of het typisch is, maar wat wel leuk is [FaOu].
INF9 Nee, ik vraag het me ook af [FaOu].
OK [FaOu] dat er een heleboel generaties zijn. Die ook in contact met elkaar zijn.
INF9 Je hebt natuurlijk een heleboel verschillen, je hebt natuurlijk ontzettend starre indische generaties, hier.
INF5 Ja. Maar Oliver die concentreert zich nu op onze familie, die is natuurlijk ook wel overzichtelijk.
INF9 Ja wel, dat is juist zo leuk, dat je dus die fluctuatie hebt.
INF9 Omdat, zo net stelde die de vraag, na ja het kwam erop neer van het cultuurverschil, ja, in wezen tussen Felix en mij.
INF9 Maar afgezien wat ik heb gezegd, dat wij historisch wel eens [UnPa] hadden [FaOu].
INF5 Dan zegt hij, bij voorbeeld heeft die het over Westerling, h‚. Dat is een kapitein, die volgens de Nederlanders [FaOu].
INF5 [FaOu] een kampung heeft uitgemoord. Nou is mijn adviseur Hug Brabender heeft onder Westerling, of die heeft ook op Celebes gezeten, en als Hug dat dan uitlegt hoe dat ging, hij zei, ik bedoel Westerling zegt die, die beschermde dan de Indonesi‰rs daar en de Nederlanders. Daar waren bendes en die vielen en het volk aan en de Nederlanders, en toen heeft het volk zelf gezegd, van jullie als leger, bescherm ons nou, bescherm niet alleen jezelf maar bescherm ook ons. En als je het dan van die kant bekijkt, is het weer totaal anders.
INF5 Nou, dan krijgen Gerard en ik gewoon ruzie. En dan moet ik gewoon ophouden, want [FaOu].
INF9 Dat hadden Felix en ik ook.
INF5 [FaOu] je komt niet naar elkaar toe.
INF9 Niet over Westerling, ja.
INF5 Je komt niet, je vind geen, dus ik heb aan Hug Brabender gevraagd, ga jij nou eens met Gerard daarover praten, dat zou die nog een keer doen.
INF9 En Marlene, dat stuk [UnPa] en ik ken het gewoon uit de boekjes natuurlijk, het een of ander, waar Felix en ik het nooit over eens waren, of over eens waren, wie ben ik, en ik was niet in die situatie, dat je vader op Candi bleef. En Mammie en de kleintjes, dat waren Marlene en Klaas [FaOu].
INF9 [FaOu] weg gingen, maar je vader stuurde jullie weg, hij had zelf ook weg kunnen gaan. Dan had die geleefd.
INF5 Ja, daar heb ik me nooit in verdiept.
INF9 Oh, daar kon ik met Felix heel lang over praten.
INF5 Dus als die de fabriek in de steek had gelaten, had die geleefd.
INF9 Nou, dan had die veel grotere kans gehad. Als hij gewoon met het gezin mee was gegaan.
INF9 Maar hij voelde zich verantwoordelijk voor die [FaOu].
INF9 Om het zo te zeggen. En dat is vrij halsstarrig. Maar, zei ik dan. Terwijl Felix zei het was zijn plicht.
INF5 Om op die fabriek te blijven.
INF9 Ja. Terwijl ik dan zei, Felix, als jij het was geweest, laten wij even de zaak eventjes, h‚, en, ik had het je dan gewoon achteraf kwalijk genomen. Ja, nee, plicht is plicht, maar dat [FaOu].
INF5 Heb ik me eigenlijk nooit in verdiept.
INF9 Nou, omdat Felix daar het natuurlijk vrij moeilijk natuurlijk mee gehad heeft. Maar toch bleef volhouden, [UnPa] waar Felix en ik wel eens over vochten, was het feit dat jullie nooit nogmaals, alles afkloppen, jullie hadden toch zo'n, hoe heet zo'n ding, zo usul [FaOu].
INF5 Een verklaring dat je indisch bloed hebt.
INF9 Verklaren dat je indisch bloed, de madurese prinses, zoals mijn kinderen altijd zeggen, daardoor, en door die Jap, die in het paviljoen woonde, ja [FaOu].
INF5 Daar weet ik ook niets van, of dat heb ik al weer verdrongen.
INF9 Achter jullie huis was een paviljoen [FaOu].
INF5 En daar woonde een Japanner?
INF9 Daar woonde een Jap, daar hadden jullie, die vierde Koninginnenfeest mee.
INF9 En, ja, niet iedere Jap was natuurlijk slecht [FaOu].
INF9 [FaOu] en niet iedere mof, pardon, niet iedere Duitser was slecht, en met dat, ja, aan kunnen tonen, dat, zijn jullie daar uitgebleven, wat ik wel eens tegen Felix zei, als dat in Nederland gebeurd was, nou je was naar de oorlog heus, [UnPa] Oom Marten Perenboom is hartstikke fout geweest in de oorlog, maar die zat toen nog in Nederland [FaOu].
INF5 Dat weet ik allemaal niet!
INF9 Die is toch ook in de NSB geweest.
INF9 Dat is een dikke vette NSBer geweest.
INF9 Oom Marten Perenboom, van de Frankenslag [FaOu].
INF5 Dat heb ik nooit geweten!
INF9 [UnPa], god hebben ze een ziel [FaOu].
INF5 Dat is de vader van Sandra Kromp.
INF9 Getrouwd met dat kreng, ooit.
INF5 Die Sofia, ja die ken ik ook niet.
INF9 Nee, Sofia was vrouw nummer twee, vrouw nummer een was dus vreselijk.
INF5 Weet ik ook allemaal niet.
INF9 Nou ja, maar, ja hier in Nederland zou je zeggen, van, toch een soort collaboratie, hoewel je dat ook niet goed kan vergelijken, want daar werkten ontzettend veel mensen op die onderneming, daar was je vader ook verantwoordelijk voor, natuurlijk [FaOu].
INF9 [FaOu] ja hier in Nederland heb je toch vrij veel lui, h‚, die gezegd hebben, raus, waarop, wij zijn niet voor niets uit Amsterdam hier heengegaan, omdat mijn vader moest tolereren dat duits les werd gegeven, dat heeft die verdoemd, en hij durfde het ook niet in verband met Mama natuurlijk [FaOu].
INF9 Maar, ja die heeft toch wel drie jaar [UnPa] onder de grond gezeten. Mijn vader dan. Dus voor wij onderdoken. Maar afgezien daarvan, dat we, dat Felix en ik daarover niet historisch, nou ja, dat is allemaal napraterij, kijk zoals de fransen te keer zijn gegaan naar de revolutie, of tijdens de revolutie [FaOu].
INF5 Maar ik vind altijd, ik heb heel vroeger met mensen discussies gehad over, ja, stelletje uitbuiters in Indonesi‰ [FaOu].
INF5 En daarom zeg ik altijd zo, van ja moet je luisteren, hoe was het hier in Holland? De dienstboden die hadden een kamertje, daar was niet eens verwarming, en die kregen twee-vijftig per maand, per maand, er waren honden voor de trekkar, er was kinderarbeid, die moesten in de mijnen werken de kinderen [FaOu].
INF9 Ja, honden voor de trekkar, weet ik ook nog.
INF5 En de vrouwen hadden geen kiesrecht [FaOu].
INF9 In de rago–t-fabriek in Maastricht [FaOu].
INF5 [FaOu] de arme arbeiders in de veenkolonie, en in die tijd, daar wil je iets zeggen over Hollanders in Indonesi‰, het was hier even erg, ik bedoel, je kan daar niet over oordelen, gewoon, vind ik. Andere tijden.
INF9 Ja, dat zijn compleet andere tijden.
INF5 En met een kwartje per dag, weet je, dat is [FaOu].
INF5 Dat zeggen ze ook altijd, en dan betaalden jullie er in Indonesi‰ maar een kwartje per dag. Dan zeg ik, en als ik nu in Indonesi‰ kom, en ik heb een kwartje, dat is 250 rupiah, dan kan ik daar een eten voor kopen. Rijst met sayur, snap je? Ik bedoel, het is daar zo waanzinnig goedkoop, en [UnPa] kwartje per dag was toen gewoon iets waar je heel goed van kon rondkomen. Maar ja op gegeven moment ben ik dan uitgediscussie‰rd. [UnPa] Ik kan het je niet uitleggen. Dat is een wereld van verschil. En daar hebben Gerard en ik erin discussies, zijn we wel tot elkaar gekomen. En zo afgelopen vakantie hebben wij ook gezien wat Jan Pieterszoon Coen gedaan heeft, op Bandar, en toen hoorden we van, dat zijn allemaal vreselijke dingen geweest, maar aan de andere kant, hij deed dat ook uit een soort overtuiging, want het was toch een heel integere man, hij zei, nou dan moeten we dit maar gebeuren, maken die geen oorlog met elkaar, enzovoort. Maar dat kan ik zelf niet zo goed uitleggen, dat kan Gerard weer navertellen.
INF5 Nee maar zo een historisch verhaal helemaal uitleggen, dat kan ik niet goed. Met de feiten precies.
INF9 Nee, daar moet je de boeken, weet je, ik heb maar vier jaar lagere school gehad, en daarna ging ik niet meer naar school [FaOu].
INF9 In de oorlog. Wij moesten hier weg, want zij hadden hier de atlantic wall, wij waren de laatsten die hier weg gingen. Naar Bezuidenhout tot wij daar uitgebomd, nee dat is pas in 45, werden wij daar uitgebomd, dat verkeerde bombardement van de Engelse op die V2's die naar London gingen, dus vlak achter ons bij [WoUn] (Marlots). Stegen die dingers op. En, hoe kom ik hier nou in godsnaam op [FaOu].
INF5 Vier jaar lagere school [FaOu].
INF9 Oh, ja, en dan weer lekker geen school, nou daar was ook geen school, maar dat ene inhaaljaar, dus eigenlijk, god 45 kon ook niet, want toen was er geen brandstof, het was een stikkoude winter, winter van 45, 46, was ook zo ontzettend, ja, ja en dan Marlene, in dat ene jaar inhalen, maar toen kwamen ook de repatrianten los, ja [FaOu].
INF5 Moet even de vlieg buiten brengen.
INF9 Ja, het is een rare familie, maar ik denk dat ieder familie, en hoe moet je dit nou weer allemaal uit gaan werken? Luister je dan, want dit wordt een dissertatie.
INF9 Die krijgen we wel te lezen hoop ik.
INF9 Je hebt al Marlene wat opgestuurd. Of verbeeld ik me dat?
OK Ik heb Marlene een tekening van die stamboom, zij heeft mij een artikeltje toegestuurd [FaOu].
OK Van de familie Bolkenstein. Over drie paginas.
INF9 Bolkenstein. Ik heb er ook nog een. Zal ik het opzoeken?
OK Ja. En daar heb ik dus een tekening van gemaakt. En, ja, wat ik zal doen, ik schrijf het bandje af, en dan doe ik met verschillende methodes, ga ik daar aan.
KODE88 Unterbrechung Ende Band 2
INF9 [FaOu] naar 12 jaar kwam Marlene. En Marlene jij schilt met Klaas [FaOu].
INF5 Ik schil 2 jaar met Klaas.
INF9 2 jaar daarna kwam Klaas. Dus het grappige is, dat zeg maar, de herinneringen Michel, Felix, hele tijd niets, ja, dan krijg je Marlene en Klaas. Zoals die enorme rijke jeugd, hoewel, ze hebben het ook niet slecht, even goed, in het begin natuurlijk niet, nou Marlene die komt uit 42, als ik me niet vergis, ze is geboren in 42? 12 jaar, Felix 31, ja 42 [UnPa], toen was er nog donder met die Jappen, Klaas was een baby van pakweg 6 maanden, en vier maanden, toen ze weg vluchtten, Klaas heeft eigenlijk een hele compleet andere jeugd gehad, dan, en Marlene, dan Michel en Felix, die in die enorme paleizen woonden, zoals wij dat dan noemen, god, die hadden zelfs een eigen auto. En ook mijn schoonmoeder, dus Michel en Felix heb ik het over, en mijn schoonmoeder was gek op, hoe noem je dat, planten tuinen, enfin dat zal Marlene wel vertelt hebben, had je een groot knotshuis, en er was een groot grasveld, en daar had Mammie, mijn schoonmoeder, de hoeken van dat grasveld, allemaal spijkers in laten slaan. Daar op de hoeken, en daar en daar en daar. Ik heb er nog een foto van. Nou daar was die auto afgesteld, tot die niet harder kon dan, en dan Michel achter het stuur, en Felix als een, nou weet ik wel, die was 7 of zo, achterin, dat was hun speelgoed. Ja, heb jij waarschijnlijk vroeger ook met je dinky-toys en met je dingetjes en, ja dat zijn dingen die compleet verschillen natuurlijk met Klaas en Marlene. Ik kom ook uit een gezin, mijn zusje die is anderhalf jaar ouder dan ik, die is Engelse, geworden, Momo en ik schelen anderhalve jaar, en [UnPa] mijn broer is net zo oud als Klaas, kleine Klaas, en ik schil met mijn broer 11 jaar, of 12 jaar, doet er niet toe, en dat zusje wat daarvoor komt, daar schil ik vier jaar mee. Of vijf jaar [UnPa]. Maar wij zijn ook compleet anders opgevoed, mijn zus Lioba is van hetzelfde geboortejaar als Marlene, dus 42, nou die weet niets meer, nee mijn broer is dan een jaar ouder dan Klaas, die is uit 46, historie in feite, is dat, maar dat is heel grappig, dat in beide families, weet je, zo'n gap is, van leeftijdsverschil, en dat is het grappige, maar goed, ik ben toen vrij snel naar Frankrijk gegaan, dat Klaas en Michel, haar oudste broer, en Felix ook, dat liep allemaal heel door elkaar. Ook omdat het zo'n close family was. Wij hadden echt beetje, mijn zus ging naar Engeland, ik ging naar Frankrijk, nee dat is hier altijd gebleven, is mij altijd erg opgevallen, want dat mooie, of mooie, ja, eigenlijk wel, Felix is straks zes jaar dood, met oudejaar, en, vier jaar daarvoor nam hij een deel van het bedrijf over, waar hij werkte, Flexiefoil, een of andere [UnPa], dat draaide hij net 4 jaar, aanlooptijd, moeilijk, moeilijk, moeilijk, Klaas Engeland, waar hij toch eigenlijk vreselijk jaren mee schilde, dus Felix 31 nog een keer, 41 slecht in rekenen, dus, 14, 15 jaar, die zat toen al in Engeland, met Eveline, dat ondanks hun leeftijdsverschil, Klaas, die is overal in ge‹nteresseerd, die wilde aandelen, en wij hadden centjes nodig, dus prima, aandelen, Klaas daar ook daarbij, in, hadden wij samen erg veel contact ondanks dat krankzinnig, of krankzinnig, maar, ondanks dat levens, hoe noem je dat, levensjaren, terwijl Felix en ik hebben nog met Klaas, wat ik zo net binatang noemde toen die 11 was, zat die op de handrem tussen ons in [UnPa] hand voor zijn mond houden, omdat die iedereen in het indisch liep uit te schelden. Uit de auto, maar, ja nu lachen wij ons gek daarom, maar Klaas is toen in die zaak gekomen, dus 4 jaar naar Felix dood, met aandelen, met adviezen, en Felix deed de inkopen in Engeland, in London, Felix voorzichtig van aard, Klaas neemt alle risicos in het leven. Vullen elkaar fantastisch aan, Felix ging dood, binnen 3 maanden, of met 3 maanden, en, ja, toen had ik de zaak. Flexiefoil. En aan de andere kant hield die nog de helft van zijn andere baan, voor wetenschappelijk onderzoek, en daar had ik een bedrijfsleider op, en nog een paar mensjes, en nou, ik ben helemaal geen zakenvrouw, absoluut niet, wie was mijn steun, meteen, steun en toeverlaat, dus Klaas, nou, ja die is meteen toen Felix opeens dood was gekomen, en heeft dat allemaal geoeroest. Ligt ook tussen organiseren, heeft dat een jaar of drie gecoacht, toen heb ik gezegd, Klaas ik word gek, ik woonde alleen in dat grote huis, met een op de universiteit in Rotterdam en de ander hier, in Den Haag, en toen heeft Klaas gezegd, [UnPa] dus non-stop met die bedrijfsleider te praten, [UnPa] ik haal het naar Engeland. Nou ik dacht, als het hier blijft staan gaat het kapot, afkloppen, wij zijn ontzettende afkloppers, ken je dat? Hoe heet dat in het duits?
INF9 Oh, ja precies, wij ook, knock on wood, zeggen wij dan in het engels. Nou dat draait als een trein, onder Klaas. En dat is ook zo eigenlijk weer zo grappig, dat je zegt, van in welke familie komt zo iets voor? Dat je zegt, terwijl Klaas had gezegd ben je gek, Felix heeft het opgezet, en windsurf, windsurf ken jij natuurlijk, als klein voorbeeld, toen was Felix nog fulltime in dienst, Felix heeft de windsurf uit Amerika van [WoUn] (Schweizer) naar hier gebracht. Naar Europa en voor de rest. Had er maar van elke windsurf 5 cent gehad, maar goed, de rechten bleven voor de, hoe noem je dat, ook voor de ontwikkeling en dergelijk. Ja, dat had Felix gedaan, en Klaas geloofde in, want Felix had die Flexiefoil opgericht, nou ja goed, daar ontstaat nu een new market, en ik woon hier drie jaar, ik zit er nu 3 jaar daar, ja voor ik verhuisde ging de boel over, of een jaar daarvoor, nou vier jaar misschien dat ze daar zitten, nee drie jaar zitten ze, hij heeft het pand al moeten vergroten en hij vindt het enig. Kijk een ander zou zeggen ja hoor eens even, Klaas heeft zelf al twee zaken, dus, en dat is ook het grappige in deze familie dat je, gebeurt er iets, dan neemt de andere de hoe noem je dat, responsibility, de verantwoordelijkheid over. Dat vind ik persoonlijk erg bijzonder. Dat kom je hier weinig tegen. Tenminste althans, ik kom niet uit een zaken, net wat ik zei mijn vader was psycholoog, maar, dat is in feite ook echt bijzonder, hier vind ik. En hoeft maar dit met iemand te gebeuren, en niemand die ook, anders zou je denken, nou wij zijn een familie, die zitten eeuwig bij elkaar, ik zie Marlene soms, ja, terwijl ik nu boven woon, natuurlijk kwam ik bij Mammie, dan vraag ik, kan ik een boodschapje voor je meenemen, of, niemand zit op elkaars lip, zoals wij dat dan noemen, maar het is stik together. Dit is, maar dat hoor je meer van indische mensen, niet voor niets het woord kumpulan, kumpulan, het bij elkaar zijn, wat ik van huis uit dus niet ken, maar, en de familie is groot, dat is natuurlijk zo, wel zo langzamerhand, ja, de een naar de andere gaat, maar, ja toch toch, vrij uniek, moet ik eigenlijk zeggen. Daar ben ik erg dankbaar voor, dat je, dat, jij krijgt er zelf ook een tik van mee. Hoewel mijn kinderen zijn erg, nou de jongste niet, hoor, die is erg zorgzaam, zo ze de tijd heeft, de oudste is weer zo'n vlierenvladder, die zie ik, nou god, die woont hier, met het autootje nog geen kwartier rijden vandaan, nou die zie ik soms vijf keer per jaar. Maar, [UnPa] zij is echt een businesswoman, maar, ja dat is heel leuk. En ik heb dus, dat jij het naar voren brengt, cultuur, ik heb het nooit zoals culturen gezien, in het begin wel, want Klaas en Marlene hebben ook gedonder gehad en geruzie, nou geruzie, overdreven waarschijnlijk gezegd, maar, ja net wat ik zei de kleren in de hoek, raps, dat [UnPa]. En, ach, nee, het is jammer dat je Mammie gemist hebt.
INF9 Ja. Hoewel zij, mijn schoonmoeder, vrij, de laatste tijd niet, de laatste maanden eigenlijk niet, ach, voor die tijd god, dan belde, en zo vaak kwam ik niet naar, Felix reisde erg veel, maar de laatste maanden vertelde zij meer over, ja hoe ze begonnen, en haar eerste man geboren, afgestudeerd, civiel ingenieur, wegen laten bouwen, crisistijd, nou daar stonden ze hier als tramchauffeurs, daar was geen werk, en daarom is die ook naar Indi‰ de suiker ingezakt, maar, dat ik wel eens tegen Mam zei, god Mam en, ja wij hadden dan een kist om op te zitten, weet je, dus zij zijn ook echt zo begonnen zij, hier had alleen mijn schoonmoeder een muur opgetrokken, dat zei ze zelf ook, naar de dood van haar eerste man. Toen zat ze met de kleintjes, met Klaas en Marlene, wat wij de kleintjes noemen dan, en daarna heeft Mam, nou dat zal Marlene je verteld hebben, heeft ze keihard gewerkt, dat heb je ook allemaal van de YMCA?
INF9 Dat zij heeft opgericht. Is toen keihard aan het werk geslagen, als dure vrouw van tennisbanen, soci‰teiten hangen, en ja, heeft met Marlene en Klaas nog in het gevangenis gezeten.
OK Weet je daar nog iets meer van?
INF9 Over de gevangenis? De familie was gespleten namelijk, dus Oma Perenboom, dus Mammies moeder, Oma Perenboom, Mammie, Marlene, en Klaas, en dan het kind van Tante Henri‰tte, dus Mammies zuster, ja, die hier gewoond heeft, kleine Saskia, die is meegegaan met Mammie, op transport zijn ze weggevoerd, Felix mee, want anders had die, dat was naar de, Jappen, toen de bersiap begon, die kon mee, een beetje door z'n knie‰n, maar goed, toen was die nog niet zo lange en nou, Felix was 87, geloof ik, weet ik, zo kwam je, nou die heeft maar 9 maanden in het gevangenis gezeten, of 11 maanden, maar in iedere geval, zo close die familie, dat de dochter van de zuster van Mam, meeging met Mammie, met de babys, zoals we ze noemen de kleintjes, omdat Saskia, ja, Mammie kon helpen, met die twee kleintjes, Felix even mee, maar die werd er daarna uitgepikt, want die was te groot, over de oorlog zullen ze niet veel vertelt hebben, Michel ook niets?
OK Michel heb ik nog niet gesproken.
INF9 Nou die zal je dan veel vertellen. Die heeft het erg gehad. Dus naar die Jap weg was, en die heeft dan weer samen met Oscar, nou god jezus, is allemaal erg verwarrend, Felix werd er weg gehaald, omdat die te lang was, en te groot en te oud, en die is toen weer met een andere tante, ja, of 2 andere tantes, en Akela, ja, de moeder, dus het zusje van [UnPa], het is allemaal moeilijk, [UnPa], die hier dan gewoond heeft, die is toen samen het gevangenis in gegaan, en of Felix met hun mee moest, dat weet ik niet. Dat is allemaal verdeeld. En Michel, die moest echt het mannenkamp in, het gevangenis is die ingegaan. Met Oscar Baarn, de zoon van Tante Henri‰tte. En, het is allemaal zo moeilijk, zonder het aan te wijzen, het duizelt je waarschijnlijk in namen. Die hebben, maar dat zal Michel zelf al vertellen, hij praat er eigenlijk nauwelijks over. Oscar, die zoon van Tante Henri‰tte, tandarts, heeft het met mij ontzettend vaak over gesproken, heel erg vaak, die was ook niet om aan te zien. Die hebben ze sigarettenpeuken en weet ik wat, die lui waren niet leuk. Oh, die is wel onder de Jappen geweest. Michel is ook onder de Jappen geweest. Ik dacht dat die toch wel even onder de Jap zijn geweest, of met die overgangsperiode, ja dat moeten zij maar vertellen, als ze zeggen, van god, heeft Jaqueline dat verteld, dan, ja die hebben door het bloed moeten dansen. [UnPa] [UnPa]. Je hebt Michel nog niet gehad? Nou dat zal Michel je zeker al vertellen. Die hebben het echt heel erg gehad. En, ja, hoe ze elkaar toch op een of andere wijze, dat heeft Felix mij wel vertelt, van waar is dat transport, men werd van links naar rechts over Java gestuurd, en maar op zoek naar. En gelukkig dat ze toch weer bij elkaar gekomen. Op een of andere wijze. En toen zijn Nederlanders daar heengegaan, met die schoonmaakactie. Als ik het dan maar zo mag noemen. En toen heeft mijn schoonmoeder de YMCA opgericht. Zo'n tehuis voor nederlandse militairen. Om de gezelligheid, dat ze een biertje konden drinken, daar werden daar meisje gecharterd om mee te dansen, leuke avond organiseren, ja, om die jongens, die hollandse jongens die daar kwamen, bezig te houden. En Felix die ging dan met een grote auto langs het front, om koeken uit te delen, en zo, oh ja, dat heb ik, daar zou je nog dagen over kunnen praten. Maar dat zou Michel waarschijnlijk beter kunnen zeggen, hoewel hij toen nog geen contact met Felix had, die is vrij lang zoek geweest met Tante Henri‰tte, en Tante Hella, en Clara, die moet ook in jouw dingen staan, en toch een vrij korte periode geweest, ik dacht dat Felix 9 of 11 maanden, vast gezeten heeft door de Indonesi‰rs daar natuurlijk. Die ook niet zo aardig waren. Maar, mijn schoonmoeder heeft ook zo'n, hoe noem je dat, decoratie, ja, de eremedaille van Oranje Nassau [FaOu].
INF9 [FaOu] gehaald, en toen heeft ze Felix op een goed moment en Michel, naar Nederland gestuurd, nou daar was natuurlijk geen centen, die zijn op een repatriantenschip gegaan. En, Felix heeft nog dat schilderij, dat is een [UnPa] de man met de helm, en andere die nog elders in het huis wonen, uit de lijst gesneden, uit hun kapotte huis, hebben ze nog gevonden, en opgerold in een koker, dus over z'n schouder meegenomen, tafelzilver was in een rubberzak begraven, hadden ze begraven in de grond, dat heb ik dus boven, voor mijn huwelijk heb ik dat gekregen, maar, en mijn schoonmoeder, die ja, geld, wat was geld? Ze waren stikrijk voor de oorlog, en niets was meer, je had die devaluatie natuurlijk, en mijn schoonmoeder ging als verpleegster, het dure mens, vroeger nooit, met de nagellakjes, en weet ik wat, en de tennisbekers, zij zijn erg flexible, flexibel, op een troepenschip gingen ze dan mee. En dan was ze hier in Holland, en dan zag ze Michel en Felix even. En die ging dan weer terug, Felix is hier gebleven. Michel heeft nog 2 jaar dacht ik in Delft gestudeerd, en toen kreeg die een oproep voor militaire dienst, en dat heeft die verdomd, en die heeft dat eerste beste schip teruggenomen. Dat wilde die niet. En die is daar toen altijd gebleven. Die is een jaar naar, een jaar naar ons zijn ze getrouwd. Michel en Jane. Ja Felix is hier gebleven. Toen was die 17 denk ik. 18. Vermoed ik. 19. Ja [UnPa] en toen kwam die hier nog naar de tweede klas HBS. Ach, die leeftijden liepen zo gek door elkaar natuurlijk. Maar die periode moet je maar aan Michel vragen. Omdat die familie zo verspreid was heb ik natuurlijk het meeste, wat Felix had meegemaakt, maar, ik heb boven nog een dagboek, nou, wat die zelf in elkaar had genaaid, weetjewel, met een katoenen draadje, wat die dan in dat interneringskamp van de Indonesi‰rs gemaakt had, daar staat dan boven op geschreven, wie hier inkijkt, weetjewel, verboden te kijken, en nou, wat je niet allemaal, er kwamen spoken, er kwamen weet ik wel, ik moet het ergens hebben het is vrij onleesbaar met potlood heeft die dat toen geschreven, wat ze aten, wat ze niet aten en, ja, en Tante Henri‰tte had daar een beetje de leiding. Ja, dus nogmaals de zuster van Mam. Die hebben ze ook goed afgebeukt. Nou ja, dat is hier natuurlijk ook gebeurd, maar ik denk, Michel zeg maar, zeker in die overgangsperiode, omdat Michel dus ouder lag dan Felix, en Felix nog even als zogenaamd kind, maar die begon met een poos te groeien, die schijnt vroeger heel klein geweest te zijn, en dan kwam terug, mijn schoonmoeder zag hem, geloof ik dik een jaar later, en keek zo naar boven, en kon niet begrijpen, dat het haar zoon was, weetjewel, je kan dan zo uitgroeien op eens, maar ik denk die, ja zeker die overgangsperiode moet je maar aan Michel vragen. En dan wordt die, ik waarschuw je, dan wordt die heel emotioneel. Heel emotioneel wordt die. Z'n vrouw wil daar niets van weten, Jane, maar hij heeft het daar erg vervelend gehad. Maar dat is weer die [UnPa], ja, god je kan eindeloos blijven die verhalen hangen, wat Felix goed van zich kon schudden, hoor, in het begin niet zo, toen ik hem leerde kennen, maar goed, het leven gaat door, en zo hebben ze het altijd eigenlijk gedaan. Wat Marlene ook zo net tegen die Schaarkamp zei, toen ze nou [UnPa] Mam en Pap niet meer terug konden, kreeg die meteen een baan bij Van Brocades aangeboden, omdat hij in de rubber zat, en Van Brocades van band en enfin, had ook voor de oorlog een tijd, voordat hij naar Indi‰ ging, een tijdje in, of overgekomen uit Indi‰, weet ik niet, in Duitsland bij, weet ik wat, stage gelopen, [UnPa] net wat ik zeg, toen zij terug kwamen en niet meer, in 57, dan weer trouwden, en niet meer terug konden, hun employ‚es altijd door, want zij maakten regelmatig geld over naar Nederland, employ‚es doorbetaald, maar goed, toen hadden ze daar alles ook kort en klein geslagen, weet ik wat, maar bij Van Brocades heeft Pappie het geen 2 jaar uitgehouden. Want hij commandeerde. En dat werd hier niet genomen. Hij heeft er zelf mee opgehouden. En mijn schoonmoeder, mijn dure, dure, nou zo is ze ook ge‰indigd, hoor, wel gefacelift, en had een pruik, doet er niet aan toe, maar, Mam heeft toen meteen eigenlijk ook, ja dat wat Marlene zei, een klein kamertje in Nijmegen waar ze zaten, zich meteen ingezet voor die repatrianten, die terug kwamen. Als een soort sociaal werkster, dus mensen in contractpensions onderbrengen, en papieren in orde maken, toen zijn ze, mijn schoonvader uit de rubberfabriek, die had naar zijn 17de geen schoon bank meer gezien, en die rubberfabriek was fantastisch, en dat was van oorsprong van zijn eerste vrouw, die is ook, of naar het kamp overleden, en, Pappie en Mammie zijn dus zes jaar naar de dood van [UnPa] getrouwd, en, ook niet zo veel langer getrouwd dan wij, maar, ja, om dan toch weer, wat Marlene zei, op je 55ste makelaardij, Pappie en een makelaardij! Ja, maar mijn schoonmoeder was ook niet, die kon niet eens afwassen. Koken kon ze ook niet. Maar ze heeft heel hard gewerkt [UnPa]. En Pap heeft gewerkt tot z'n 80ste, geloof ik, hij bleef directeur, omdat hij het makelaars diploma had, maar, en daar kregen ze een pensioen uit, dat ik Felix nog, voor ze rechterlijk kunnen afdingen. Afdwingen. Nee, ja daar kwam geen eind aan, bleek het. Dat is heel eigenaardig. Maar hoe dat nu gaat weet ik niet. En hoe het met het kantoor van Marlene gaat, weten we ook niet. Ach, en het is nou, zo, daarom zeg ik het huis is zo, maar ik wilde, omdat ik boven woon ik doe ik 's avonds de lampen aan, alsof het bewoond is, voordat ik naar bed ga, Mammie ging nooit voor 2 uur naar bed, ik ook nooit, dus, dan doe ik 's avonds, weetjewel, een paar pitten laat ik branden, en, maar ik heb wel tegen Michel, zondag avond, ik zei, neem in godsnaam het zilver mee, want, er wordt hier nogal ingebroken. Dus, daarom ziet het er zo onttakeld uit. Onttakeld eenvoudig. Nee, het is een hele leuke familie. Goede familie. Een eerlijke familie. Dus niet weetjewel, een beetje, sjoemelen was er niet bij, in deze familie. Nee. Nee. En Marlene ook, hoor, als ze het een of andere optreden waar mensen bij voorbeeld iets niet kunnen betalen, h‚ Marlene, dan treed je ook op als iemand iets niet kan betalen.
INF5 Ik moet altijd oppassen, dat ik dat niet te veel doe. Zullen wij even pauzeren want het moet gestofzuigd worden.
INF9 Ja, wij zijn al klaar, denk ik.