KODE88 Interview 5 Isabella Katwijk, 31.12. 1992
INF5 Er was dus een broer van mijn Oma.
INF15 De oudste was Donna, Donnie Houtman.
INF15 Ja, ze werd door iedereen Donnie genoemd. Ze had zo veel kostjongens, ze zeiden allemaal Donnie. Zo iets van 17 kostjongens heeft zij gehad in Surabaya.
INF5 Dus dat is de moeder geweest van mijn Oma, ook, en van uw vader.
INF15 Nee een zuster van jouw Ma. Van jouw Oma. Donnie Houtman de oudste, nummer twee Tante Julia [FaOu].
INF15 [FaOu] nummer drie mijn vader Wouter, nummer vier Tante Elza Wenen, nummer vijf Oom Wubbo, ongetrouwd.
INF15 Die foto bestaat, en die is nog gemaakt voor het oude administrateurshuis.
INF15 Daar is dus een huis, uit de slaventijd [FaOu].
INF15 Ja, dat was heel laag, twee lagen stoepjes en dan kwam je in een voorgalerij, een heel groot huis, en dat was zo rond, en de buitenmuren, die sloten ook aan, dus het was gewoon rond [FaOu].
INF15 En in die ronding, daar zaten slaven, daar waren allemaal kamers, en in elke kamer was een hele dikke ketting [FaOu].
INF15 Dus als ze verwantrouwd werden daar kwamen ze aan die ketting. En dat was dan een kamer.
INF5 Maar was dat in uw tijd ook nog?
INF5 Nooit geweten. Zie je? Dat is heel interessant, hoor.
INF15 Nou, en, dus aan de rechter kant, zo. Aan de linker kant was een badkamer, WC, nog een logeerkamer buiten, enfin, kamers allemaal de keuken, en een gudang [FaOu].
INF5 Ja. Dus een vooraadkamer.
INF15 Ja, en dat was aan de ene kant, dus als je voor het huis was, links, en aan de andere kant, aan de rechter kant daar was dan ook nog een kamer, een paviljoenkamer, en dan kwam die ronding van die slaven, zou ik maar zeggen, en in dat paviljoen, woonde een ongetrouwde broer van Oom Hank. Oom Jakko. Ook een beetje een ongelukkige vent hij kon niet werken niets, en zij woonden daar in het paviljoen.
INF5 Ja, want Oom Hank, die komt ook bij ons in de familie, terug, want [FaOu].
INF5 Henri‰tte, dus dat is Tante Henri‰tte Perenboom, en mijn broer Michel heet ook Michel Hank Nikolai.
INF15 Ja. Hank, en dan was het Oom Hank, was een schat van een man. Erg lieve man.
INF15 Hij speelde leuk piano ook. Ja.
INF5 En daar, want ik heb het nog niet helemaal op een rijtje, hoor [FaOu].
INF15 [UnPa] alleen maar denken.
INF5 Ze zijn hier wel lekker bezig, h‚?
INF5 Ja. Het zijn kinderen natuurlijk met die mercun.
INF15 Dit is een straatje, een loop-straatje, zou ik maar zeggen [FaOu].
INF5 Ja. Nee bij ons ook achter, zijn ze allemaal mercun aan het afsteken. En voor vanavond hebben wij zelf ook veel vuurwerk, en hele rentengan.
INF15 En dat is helemaal niet zo aardig als dan die knaller hier.
INF15 En dat is al van gisteren.
INF15 Hier tegenover is een crŠche voor kinderen [FaOu].
INF15 Denk je dat jou microfoon het haalt, anders zet je het op het tafeltje bij het telefoon misschien. Met al die knallen.
KODE88 St”rung durch Neupositionieren des Mikrofons, starke Einschr„nkung der Aufnahmequalit„t durch Abbrennen von Feuerwerk auf der Straáe
INF5 Twee jaar bent u daar in huis geweest, bij Mammie en Tante Henri‰tte?
INF15 Ja, ik heb daar tyfus gekregen, of tyfeuze koortsen dan, op de dood al [FaOu].
INF15 En [UnPa] Rijnsburg leefde nog, ik lag bij haar in de kamer, ziek. Want de kamer daarachter was voor Henri‰tte en Erna was nog niet geboren.
INF15 En, Arno was al naar Holland. Arno heb ik niet gekend, die heb ik nooit gezien [FaOu].
INF5 Marten Perenboom, heb ik ook niet goed gekend.
INF5 Die woonde op de Frankenslag, h‚?
INF15 Ik weet niet waar hij woonde, ik zat dan bij Tante Julia, en bij Henri‰tte, omdat Oma Perenboom bij Henri‰tte woonde heb ik haar daar ontmoet. En hij was zo'n beetje uit de familie geschoven. Ik weet niet tot welke partij hij behoorde.
INF5 Hij dronk veel. Dat was het geloof ik. Oom Marten Perenboom die dronk veel. Hij was tandarts [FaOu].
INF5 Maar hij dronk veel, daar waren problemen overal door, ook met zijn vrouw en zo.
INF15 Ja. En een of andere partij, ik weet niet wat.
INF5 Oh, misschien was die wel bij de NSB. Want dat zei Jaqueline [FaOu].
INF5 Eergisteren, en dat heb ik nooit geweten, dat hoorde ik van Jaqueline, die had het weer van Felix.
INF5 Ja, en daar zat je dus hier verkeerd, h‚.
INF15 En hij is dan naar Holland gegaan met Jokkel Houtman. De oudste zoon van Donnie Houtman.
INF15 Hij werd tandarts, en hij woonde dus in Wageningen.
INF15 En daar zijn dochter van, is Margriete.
INF5 En die is ook bezig met de hele stamboom uit te zoeken, weet u dat?
INF5 Nee? Ja, die ook bezig, want die heeft mij ook geschreven, of ik nog dingen wist, en gegevens had, en zo. En dat heb ik ook belooft om op te sturen.
INF15 Zij heeft een kind verloren, ja?
INF15 Ja. [UnPa] [UnPa], hij was vreemd, achterlijk misschien. Het was een erg lieve jongen, om te zien, een knappe vent.
INF5 Ja. En hoe was dat dan op Sumberkareng, en wat Oliver onderzoekt eigenlijk, is de indische gewoontes, hoe dat begonnen is en hoe dat zich heeft voortgezet.
INF15 Ja? Dat weet ik niet. Ik weet alleen toen ik daar in de kost kwam.
INF15 Daar was nog een slavenhuis, al die slavenkamertjes daar.
INF15 Maar toen waren de slaven al weg, alleen hun lijken lagen in de groententuin.
INF15 Ja, als ze dood gingen moesten ze begraven worden!
INF15 En dat werd op het erf gedaan zo ver mogelijk, was een grote tuin, en ik geloof vier of vijf graven daar. En daar was er nog een stuk over, en dat stuk over werd later groententuin.
INF5 In welk jaar, Tante Isabella?
OK In welk jaar is dat geweest?
INF15 Ik heb de slaven nooit meer gekend. Toen wij daar kwamen was dat al gewoon, normaal, zou ik maar zeggen. Babu Pelita, dat was een indonesische vrouw, maar ze sprak ook een woordje hollands, en toen Hank, voor zijn ziekte, naar Holland moest, kon Ma Perenboom niet mee. Ze bleef dus op de fabriek, want de boel moest opgeruimd worden en gedaan. En Oom Hank is toen, ik geloof dat die een hartziekte had, ik weet niet precies, hoor, is toen gegaan met die meid, die indonesische meid, die nederlands sprak [FaOu].
INF5 Pelita, oh. Pelitatje [FaOu].
INF15 Pelitatje wordt zij genoemd, maar wij hebben zij Pelita [FaOu].
INF5 Ja, een Pelitatje is dezelfde als Pela, die is heel dik geworden, die heeft elephantiasis gekregen.
INF5 Maar die mocht mee naar Nederland.
INF15 Die moest mee, want Oom Hank moest aan boord ook iemand die hem hielp, en Oom Wubbo is meegegaan.
INF15 Dat is de jongste broer. Ongetrouwd. Knappe, mooie man was dat. Oom Wubbo. En die is nooit getrouwd. Hij had wel een huishoudster, wat je noemt [FaOu].
INF5 Een beetje dicht, kijkt het in uw gezicht? Hij had wel een huishoudster?
INF15 Hij had wel een huishoudster, ja verschillende.
INF5 Dan is het gelijk de vriendin dan.
INF5 Dat hadden veel europese mannen daar.
INF5 Maar weet u wat ik al helemaal niet weet, de hele dagindeling, ontbijt, wanneer, hoe laat, lunch, dat weet ik ook allemaal niet.
INF15 [FaOu] wij gingen naar school, dus, en de school begon om half acht, en wij moesten iets van 15 Km rijden, in een brik, ja in een brik, en daar mende Henri‰tte altijd. Totdat wij aan de grote weg kwamen, want nou kan je politie ontmoeten, nou en dan was ze zuur natuurlijk, of liever gezegd, de koetsier was zuur, dat die doet soms.
INF15 En dan [UnPa] gewoon achter zitten, en hij, en die Pram, was de man van Pelita, van Pelitatje [FaOu].
INF5 Ja, ja. En hoe oud was je toen?
INF15 Ik was zes, en op de eerste klas lagere school, en Henri‰tte was iets ouder.
INF15 Henri‰tte was 25 mei jarig.
INF5 Ja. En dan was de school in Probolinggo.
INF5 Ja. En daarna, naar de school werd u weer terug gebracht naar de koetsier.
INF15 Ja, die kwam ons weer halen.
INF15 Ja. Nee, 11 uur, half een eerst van tweede klas.
INF15 En de schoolhoofd Meneer Poule.
INF15 En Poule was een geweldige strenge man. Maar hij had maar een arm. En als die dan zo kwam kijken bij je, en dan zat die arm, die zat in een handschoen, die was altijd zo'n beetje open. En gingen wij, altijd voelen. Hij voelt niet, zeiden wij dan. Ja god als kind!
INF5 Aan die kunstarm even voelen.
INF15 Want dan staat die zo, en ging die zo over ons kijken hoe wij aan het werken waren, dat was een strenge schoolhoofd, hoor. En hij had een zoon, die was hier in Holland, Poule, [UnPa] het was een hardloper.
INF5 Nee, ik ken hem eigenlijk niet. Poule.
INF15 Nee. Maar, wij weten alleen, wij hadden hem ook nooit gezien, die zoon. Toen hij bij ons in Probolinggo schoolhoofd was, toen was die jongen zo ver al dat die in Holland voor z'n [UnPa]. Hij is nooit in Indi‰ geweest. Tenminste in mijn tijd niet, misschien daarvoor wel.
INF5 Ja. En werd dus 's morgens ontbeten met brood of met rijst?
INF5 Brood, h‚. En 's middags rijst.
INF15 Rijst, ja. Want het was de ene keer, was er, aten we aardappelen, meestal 's middags rijst, en 's avonds aardappelen.
INF5 Oh, ja, want in mijn tijd werd 's avonds brood gegeten, maar in uw tijd 's avonds aardappelen.
INF5 'S middags rijsttafel, zeg maar, eenvoudig, en 's avonds aardappelen.
INF5 Ja, heerlijk. En dan van 11 tot de lunch, kon u spelen gewoon.
INF15 Ja, wij gingen op 11 uur naar huis, wij waren de eerste, tweede, de derde klas, [UnPa], die gingen om een uur naar huis. Want toen ben ik weggegaan, ik heb er tyfus gekregen. En toen zeiden ze, ze kan niet tegen die warmte. Ze moet naar de kou. Toen ben ik bij de zusters in Malang in de kost geweest. Omdat ik daar niet tegen de warmte kon.
INF5 En Malang ligt even buiten Surabaya, en daar is het veel koeler.
INF5 Oh, 100 km toch, ja. En dan 's avonds, dus naar de lunch werd er een middaguur, rustuur.
INF5 Maar ging u wel naar buiten, ook stilletjes?
INF15 Nou ja dat hoefde niet, wij hadden naast onze slaapkamer hadden wij een galerij, en daar zaten wij dan. In het begin was het allemaal open, later werden die dingen gesloten, met ramen en een deur kreeg je. Oh, wij hadden onze poppen bij ons, en daar gingen wij met de pop spelen.
INF15 Totdat Pelita kwam, en kwaad was, jullie niet slapen, jullie naar bed!
INF15 Jullie. Ze had in Holland, had ze een beetje hollands geleerd. [UnPa] ja, Pelita.
INF5 Ze had het nooit over een vogeltje maar altijd over een poeheltje.
INF5 Een poeheltje. Ze kon de f, de v en de f niet zeggen.
INF5 En dan had ze over de poeheltjes.
INF5 En dan naar het middaguur, naar het slapen, baden, of niet?
INF15 En dan gingen wij naar de mensen van de fabriek, de eerste machinist had ook kinderen, [UnPa] leeftijd, [UnPa], en dan had je een employ‚e, dat was de jonkheer Immel, dat was de tuinemploy‚e, hij was dus ook een van de employ‚es, daar, en Meneer Ommel, dat was ook een employ‚e, Arpo Ummel, was boekhouder [FaOu].
INF5 En dan ging u daar met die kinderen spelen.
INF5 En ik heb toen Mammie ook wel eens gevraagd, wat voor speelgoed hadden jullie dan?
INF15 En bouwdozen hadden wij ook wel eens [FaOu].
INF15 Nee, wij hadden geen spelletjes, wij hadden wel kaarten, kaarten [WoUn] (vechten) dan.
INF5 Maar zoals Mens-erger-je-niet, en zo, dat was er nog niet, h‚?
INF5 Nee. En de kleren Tante Isabella? Hoe zagen die d'r uit?
INF15 Nou, leuk, gewoon, de jurken.
INF5 En nog geen BH, h‚, was zo'n lijfje, h‚?
INF15 Ja, toen wij 10 of 11 waren droeg ik wel een BH. Een kutang, noemden wij dat.
INF5 Een kutang, zo, met zo'n lijfje, daarbij.
INF5 En dan een onderrok [FaOu].
INF15 Kousen was voor de groten. Sokken.
INF5 En dan een jurk d'r overheen.
INF15 Want wij hadden allemaal lang haar. Je moeder ook, Tante Henri‰tte had lang haar. Bij mij werd het, omdat ik naar het klooster moest, werd het geknipt. In het klooster moest je kort haar hebben.
INF15 Nou, dat went alles wel, [UnPa]
INF5 En mijn Oma, dus zeg maar Tante Julia, voor u, kookte die ook wel eens zelf? Of was er een kokkie?
INF15 Kokkie. En een kornet daarna.
INF5 Oh, wist ik ook niet, dat er een hulp is.
INF15 Ja. Een tweede keukenmeid dan. Ja, wij hebben veel gegeten, en ze hadden veel log‚es, hoor.
INF15 Ja. Vaak log‚es. Als je maar de Perenbooms [UnPa]. In Yogya woonde een Perenboom met iets van 5 dochters en een zoon, en die een dochter is getrouwd met een militair dokter, arts, en de rest die kwamen dikwijls nog maal bij ons logeren.
INF15 En die zoon, die was officier, en die kwam ook, die had een baan. Sil, Pika, en Mia. Perenboom. Sil is getrouwd later met Nijenburg, een meester in de rechten, die is overleden, en zij is hergetrouwd [UnPa], en Pika was getrouwd met iemand in de suiker, de administrateur was, en die werd gek, en toen, is ze overleden, en had je Mia, die is ook jonger, ik weet niet wanneer die getrouwd is, [UnPa] met die arts is ze getrouwd.
INF5 Ja. Naderhand ging dus Tante Julia voor ons toen ik er hier in Nederland meemaakte, ging ze zelf koken ook. Maar dat deed ze vroeger dus niet.
INF15 En dan hadden ze een huis in de bergen in Sukapura.
INF5 En daar ging u daar ook mee [FaOu].
INF15 Als ik met vakantie daar was, [UnPa] zij gingen alleen met de vakantie.
INF5 En was dat ook een huis van, een bungalow zeg maar, h‚?
INF5 En was dat van de suikerfabriek?
INF15 Ja, die hadden eerst, was het van een andere, daar is het van gekocht toen, een voorganger, ik weet niet wie de voorganger was. En autos bestonden nog niet, daar gingen wij in de brik en daar kwamen koeien voor.
INF5 Is dat zeg maar zo'n ossenkar?
INF5 Is het een koets of meer zo'n grobak?
INF15 Een grobak, ging ook naar boven, want wij moesten alles meenemen. Dat huis was niet helemaal compleet. Van meubilair wel. [UnPa] in ieder geval de bedden.
INF5 De matrassen gingen dus mee, in die kar.
INF15 Ja, en als je groter was, dan mochten wij te paard. Maar je moest eerst wat groter zijn. En toen wij nog groter waren, hadden wij autos, die maar een gedeelte van die weg konden afleggen, dat laatste gedeelte was te [FaOu].
INF15 [FaOu] te stijl. Toen waren ze nog niet zo sterk, die autos.
INF5 Ja, heel stijl. En nu nog, daar vlak bij is de Bromo, ben je daar op geweest?
INF5 Dus je weet waar Sukapura ook is, want dat is het dorp vlak voor de Bromo.
INF15 Nee, nee. Vrij ver. Daar is de grote weg naar de Bromo, langs Sukapura.
INF15 Maar het was niet zo dichtbij, hoor.
INF15 Nee. [UnPa] toen konden wij al met de auto gaan.
INF5 Want daar naderhand, Michel, mijn broer die werkte op de suikerfabriek Kedawung, en die suikerfabriek had ook zo'n huis, of twee huisjes geloof ik, in de bergen. In Sukapura. Daar was het heerlijk koel. Dus daar mochten wij dan ook mee, daar gingen we mee naar Tante Julia, dus mijn Oma, ook naar Sukapura, dus die traditie, dat zette zich voort, dus zoals u daar als kind geweest bent, ben ik daar als kind ook geweest. Maar in een ander huisje waarschijnlijk. Want ik was naar de oorlog, natuurlijk.
INF15 Dat huis bestond toch nog, als je me vraagt, aan wie hebben ze het verkocht, dat weet ik niet. Daar waren nog meer mensen. Die daar een huis hadden, de familie Minon, en dan [UnPa] die rijken [UnPa]. Die hadden ook een groot huis in Sukapura.
INF5 En dan ging dan bij u ook een kinderjuf mee? Naar Sukapura? Of alleen maar Pelitatje?
INF15 Pelitatje. Ma Perenboom.
INF5 Ja. En droeg ze dan ook een schort?
INF5 Zie je, dat is ook iets waar ik helemaal niet, dat ken ik dus helemaal niet. Dat die europese vrouwen in die tijd een witte kebaya was het, h‚?
INF15 Mooie kebaya! Als er bezoek kwam, ook een kebaya. Grote, mooie. [UnPa] kanten. Die foto van [UnPa] Rijnsburg is ook sarong kebaya, Donnie Houtman, Oma, Julia en Tante Elza in sarong kebaya, en mijn vader en Oom Wubbo [FaOu].
INF5 Jas tutuk. Dat is een witte, wit katoenen gestevend hoge jas. Jas tutuk betekent gesloten jas.
INF15 Ja. Maar geen katoen, zal wel linnen geweest zijn.
INF15 Ja. Eerst, als het nieuw was, was het om groot uit te gaan. Dan als het een beetje lelijk was dan werd het voor het werk gebruikt, en later hadden ze wel eens die bruine jassen, en broeken.
INF5 Ja. Mijn bandje is nu, moet ik omdraaien.
OK Het is mij nog niet echt duidelijk, wanneer dat alles is gebeurd.
INF5 In welk jaar, dat allemaal was. 19 [FaOu].
INF15 Ik ben in 1904 geboren, dus, en Tante Henri‰tte jaren voor, 25 mei.
INF5 En toen op Sumberkareng was u zes jaar.
INF15 [UnPa] toen ik naar school moest, want mijn vader woonde in [WoUn] (Panyang), dat is een eind weg naar Malang. En daar ben ik in de kost gekomen.
INF5 Zes, dus dan moet het 1910 ongeveer zijn.
INF5 Ja. Dus dat is 1910, bent u daar in de kost geweest tot 1912, zeg maar. Twee jaar ongeveer.
INF15 Ja, twee jaar. Want toen moest ik naar de kou, omdat ik niet tegen de warmte kon. Maar ja, ik kreeg tyfus, maar tyfus lijkt mij toch geen ziekte voor de warmte.
INF5 En dat begon met buikpijn, zo.
INF5 En ging uw haar ook uitvallen?
INF5 Ja. Gaat je haar uitvallen, dat zagen we bij kinderen op school, en daarna kreeg je krullend haar terug.
INF15 Ja, dat is bij mij niet gelukt, hoor!
INF5 Heel mooi donker haar had u vroeger, h‚?
INF15 Ik had gewoon bruin haar.
INF5 Ja, dat weet ik nog, zo opgemaakt, h‚?
INF15 Ja, vroeger. Maar ik had lang kort haar moeten dragen bij de zusters.
INF5 Ja. Ga ik eventjes ook een nieuw bandje daar in doen, zo.
INF15 [UnPa] later is ze naar Holland gegaan, ze is hier gestorven. Voor jaren. Ze was weduwe, heel jong. Geen kinderen. En in de zevende klas, Mevrouw van Meulen. Bijgenoemd Tante Leen. Vreselijk strenge mens!
INF15 Hoeh! Dat hoeft er niet bij. Tante Leen. Maar de school begon om acht uur. Maar ze vond dat wij ten achter waren, om zeven uur, dus, de zesde klas, om zeven uur naar school.
OK En wat waren de vakken, de schoolvakken?
INF15 De school van de zusters, die waren in de school zelf.
INF5 En de vakken, Tante Isabella, dus schrijven, tekenen [FaOu].
INF15 Nederlands, frans, want dat had je nodig voor het toelatingsexamen naar de HBS, rekenen, aardrijkskunde, geschiedenis. Bijvakken, ook.
INF15 En schrijven, schoonschrijven, want dat was een vak voor het examen!
INF5 Dat is hier nu niet meer zo, h‚. Schoonschrijven voor het examen.
INF15 Geloof wel voor het examen.
INF5 Je leert wel schrijven dus, de eerste jaren [FaOu].
INF15 Ja schrijven maar je moet ook hoofdletters kunnen en dan drukletters, ook.
INF5 Ja. Maar ik dacht niet dat het meer een examenvak was.
INF5 Want vroeger had je ook zingen als vak.
INF5 Dat was ook een vak, dat is nu ook geen vak meer.
INF5 En do-re-mi leerde u dat ook?
INF5 Met zo'n vuist en zo daarbij? Van die tekens?
INF5 Dat is van later tijd. Maar zingen do do mi mi, zo'n hele melodie met do-re-mi, h‚?
INF15 Ja, kun je zingen zingen dan mee is het ook, zijn ook [UnPa]
INF5 Dus die liedjes leerde u toen al?
INF5 Moet je nagaan, hoe oud die zijn.
INF15 Ja. [UnPa] had wel noten.
INF15 Ja, nou die kregen we ook.
INF5 Ja maar do-re-mi, je hebt ook zo kun je nog zingen, zing dan mee, met een soort cijfertjes d'r onder. 1, 3, 5, 5 [FaOu].
INF15 Ja, ja, dat hadden wij nooit gehad, geloof ik, nee wij hebben dit gehad.
INF5 Ja. Wij ook in de klas, hoor. En dan tweestemmig zingen. Dat is nu ook niet meer, op school.
INF15 Ik heb op een school hier gezeten, kinderen die achterlijk werden, en een beetje gek. Beetje vreemd.
INF15 Op school. En daar gaf de baas zangles. [UnPa]
INF15 Op die school voor achterlijke kinderen. Nee dat is in Rotterdam.
INF5 Oh, ja. En dan, even kijken, met die dagindeling vind ik ook zo interessant, dus naar het middagdutje, 's middags spelen, en hoe laat werd er gegeten? Zes uur, avondeten?
INF15 Maar wij aten vooruit, later pas de ouderen.
INF5 Wij ook, toen wij klein waren. Moesten de kinderen dus apart aan een tafel, met de Babu, of met de juf [FaOu].
INF5 Eten, en de grote mensen dus, ja, apart.
INF15 Ja, wil je koffie hebben? Ik heb koffie.
INF5 Ja? Zal ik het inschenken?
INF15 Ja, daar moet je de kopjes, ja, ja, wacht even, ik ben helemaal [FaOu].
INF5 Geeft u maar instructies.
KODE88 Unterbrechung: Kaffee wird serviert
INF15 Ik herken haar eigenlijk nu voor het eerst goed.
INF15 Ik kwam nooit bij haar moeder.
INF15 Nee. Ja, heel enkele keer. Tante Henri‰tte was, ja, daar kon ik beter met omgaan. Wij kenden elkaar ook beter. Uit Surabaya ook nog. Zij zat op een suikerfabriek. En Tante Henri‰tte woonde in Surabaya. Haar eerste man was daar tandarts. En is in de oorlog doodgeschoten. Ik snap dat niet, ik dacht dat hij even in dienst stierf, maar hij was krijgsgevangen gemaakt. En dan werden ze van Java naar Sumatra gebracht, want daar moesten ze dan werken, maar ze werden wel beschoten, als je zo, kijk dat is Java en dan hier Sumatra, daar ga dus langs, dat is een heel lang gedeelte. En daar werden ze op die boot beschoten, en daar zat die op. En zo is hij per ongeluk doodgeschoten, en hij was dood.
INF5 Wie is dat, Tante Isabella?
INF5 Van Tante Henri‰tte de man.
INF5 Ja, op de Junio Maro zat die daar.
INF15 En waar is die zoon nou?
INF15 Ja. En dat zusje is overleden?
INF5 Nee, de kind is overleden.
INF5 Het kind van zijn zusje, zijn zus heet Saskia, Saskia Vlieten, en die woont in Badhoevedorp, en die heeft een kind verloren.
INF15 Ja. En Abe, of hoe heet die jongen?
INF15 Die is gescheiden, van zijn vrouw.
INF5 Die is gescheiden van zijn vrouw, maar die komt altijd bij mij met kerstmis en zo. Die heb je geloof ik nog niet ontmoet. Nee. Maar die ontmoet je ook nog wel.
INF15 Maar hij is niet gescheiden, maar hij kan niet meer trouwen, h‚?
INF15 Ik dacht dat hij nog niet uitgesproken was, die scheiding.
INF5 Oh, dat weet ik niet zeker, hoor, daar kunt u gelijk in hebben, maar hij wil ook niet meer trouwen. Nou, dan krijg je twee heerlijke, dat hoort heel dun afgesneden. En het is iets echt indischs. Echt.
INF5 Ach, zo uit de hand maar.
INF15 Ja, maar dat is erg vet, hoor. Dat is een echte boterkoek.
INF15 Je neemt, er wordt een mengsel gemaakt, ontzettend veel eieren, en ontzettend veel boter [FaOu].
INF15 [FaOu] en kruiden, en dan wordt het, als het alles goed smaakt, wordt het in twee‰n gedeeld, en dat een dat krijgt dan sterkere kruiden, die het donker maken. En dat andere blijft wit. En dan laag voor laag. Wordt dat gebakken.
INF5 Moet je zien, wat een laagjes.
INF15 Om de beurt wit en zwart zou ik maar zeggen.
INF15 En machtig, want het is in hoofdzaak eieren. En lang blijft het goed, want toen wij, toen ik met mijn eerste man getrouwd was, woonden wij ook in Probolinggo, [UnPa], en even wat later, mijn stiefmoeder [UnPa] woonde toen bij mij. Mijn vader was overleden, dus zij kwam bij mij wonen. En dan maakte zij spekkoek. [UnPa] zo'n drie naast elkaar. Laag voor laag. En als er dan zo'n spekkoek klaar was, dan werd die naar Holland gezonden. Ja. Want het blijft erg lang goed, hoor, in die tijd op een vrachtboot gewoon.
INF5 Dus dat, zes weken blijft het goed, dan. Ja.
INF5 Heerlijk, die is bijzonder goed, deze.
INF15 Ja? Want het is van de Chinees. Hier, [UnPa] tiga. [UnPa].
INF5 Lekker, hoor. Maar, ik zou het je nog een keer uitleggen. De moeder [FaOu].
INF5 Ga nou maar eens eerst je koffie drinken, anders wordt het koud. Ga nou maar eens eerst je koffie drinken. Anders wordt het koud. Dan zullen wij het zo dadelijk uitleggen. Ik neem nog een stukje, Tante Isabella.
INF15 Hebben jullie nooit van de Minke, die toneel speelde?
INF5 Nee. Tante Minke, Houtman, hoor.
INF5 Perenboom, nee. Was een toneelspeelster?
INF15 Haar man was Rico Perenboom geloof ik. En zij speelde goed toneel. En hij was makelaar. In Surabaya. Later naar Holland gegaan. Zijn oudste zoon is ook makelaar. Tante Minke, dan had je Trien Perenboom getrouwd met, haar oudste dochter, getrouwd met een leraar, van de HBS, en naar Trien komt de tweede Perenboom, is ook makelaar geweest, en dan kwam Mork, ik weet niet, die een, die is naar Nieuw-Guinea gegaan, en zo, [UnPa] Perenboom is arts geworden, en later hier naar Holland gegaan, en die jongste is een meisje, Sil Perenboom, met wie die getrouwd is weet ik niet. En Tante Minke, haar moeder, was een bekend toneelspeelster. In Indi‰ nog.
INF5 Ja, ja. Nee, en dat heeft mijn moeder ook nooit verteld, aan mij, daar heb jij het misschien wel van. Ja, kan toch?
INF15 Ja, en dacht dat Zeppo hier in Holland, in Den Haag was. Ik weet het niet. Hebben jullie nooit de naam Perenboom [UnPa]
INF15 Ja, die ging later ook zo zwaar aan de drank. Zeppo.
INF5 Ja, dat is vervelend, h‚?
INF15 Ja. En die Mork is geloof ik in Nieuw Guinea gesneuveld, ik weet niet waar die Mork gebleven is. Dus die heette naar zijn Oom, de vader van Henri‰tte.
INF15 Heet Hank, en daar een neef van was ook Mork. Had je in Yogya [UnPa], Perenboom is een grote familie.
INF5 De Perenboom is een heel grote.
INF15 Was zo iets van 19 kinderen of zo iets dergelijks.
INF15 Die kwamen oorspronkelijk uit Semarang dacht ik.
INF5 Dat weet ik eigenlijk ook niet. Ik heb mij eigenlijk nooit in verdiept, tot ik op gegeven moment, zeiden mijn kinderen van, ja maar hoe zit nou dit en hoe zit nou dat, en toen dacht ik, nou dat ga ik dus allemaal uitzoeken en ik ga het opschrijven, en toen [FaOu].
INF15 Ja, in Yogya zijn ook die Perenbooms. [UnPa] [UnPa]
INF5 Maar het is zo, Oliver, mijn Oma en Tante Isabellas moeder, h‚, of vader, zijn zus en broer.
INF15 Mijn vader is een broer van jouw Oma.
INF5 Van de moeder van mijn Oma.
INF5 Ja. En de voornaam van uw vader is?
INF5 Wouter. Dus Wouter Houtman [FaOu].
INF5 Wouter Rijnsburg, en zijn zus heet Julia Rijnsburg, en dat is mijn Oma.
INF15 En dan heb je Donnie Houtman, dat was Donna Rijnsburg, getrouwd met Houtman, dat was de oudste. Tante Julia was de tweede, mijn vader Wouter was de derde, Tante Elza Wenen, de rijke, was de vierde, en Oom Wubbo was de vijfde.
INF15 En die [UnPa] is van Miranda Wenen.
INF15 Schatrijk. Hij was apotheker, met een hele club had hij alle [WoUn] (Raadkamp-apotheken) uit Indi‰. Ik geloof dat ze met z'n achten waren of zo iets dergelijks.
INF5 Want ik had in de familie toch ook apothekers in Tegal? Bolkenstein? Hebben toch ook een apotheek gehad, of niet?
INF5 Ik weet het ook niet. Ik weet het ook werkelijk niet. Maar die stam [FaOu].
INF15 Van de Wenen, is alles dood, geloof ik. Nee, die Das, die leeft nog. Een is dood, en een is vertegenwoordiger van Nederland geweest.
INF5 Ja, dat zo'n minister van buitenlandse zaken.
INF15 En later is hij agent, of hoe noem je dat, vertegenwoordiger van Holland geweest in Portugal.
INF15 Heeft hij te danken aan een vriend van hem.
INF5 En heeft die nog een zuster, die heet Kara [FaOu].
INF15 [UnPa] en brief van gehouden, een telefoontje, en die woont in die buurt van Amsterdam.
INF5 En ik ben vergeten haar een kaart te sturen van mijn moeder. Vervelend. Ik kon haar adres zo gauw niet vinden, dus toen heb ik gebeld, en gebeld, maar haar niet te pakken gekregen.
INF15 Ja, ik heb haar dit jaar ook als ik jarig ben, dan geef ik altijd een etentje, bij de chinees, en dan alle Rijnsburgen en Nipsen en zo, dat heb ik gevraagd, ja, de een wil, de ander wil niet, en zo heb ik Nipsen, deze keer vergeten. Kara. Maar ze is erg vaak is ze weg, hoor. Dan zit ze in Denemarken, of zo, ze schijnt daar ook een kennis te hebben.
INF15 En toen belde ze mee op, ik zei, Kara, ik heb je helemaal vergeten. Dat is zo lang geleden, over.
INF5 Die Kara is ontzettend aardig, dus bij voorbeeld die Tante Miranda, dat is een van de Wenen, maar die heet [UnPa], die moest een oogoperatie krijgen, dan gaat die Kara mee zo'n oude dame de hele tijd te begeleiden. Heel erg lief is ze. Maar die Tante Miranda is een bijzondere vrouw ook, want [FaOu].
INF5 Die is heel, die heeft heel mooie texten voor mij geschreven.
INF5 Ze had zelf nog een lied geschreven, en dat was eigenlijk [FaOu].
INF15 En zij is gescheiden van haar man, h‚? Tante Miranda.
INF5 Ja, want die man die sloeg de kinderen, h‚.
INF5 De kleine Fritsje [FaOu].
INF15 Ik weet alleen dat Margriete, Margriete Houtman [FaOu].
INF5 Margriete Zonneveldt [FaOu].
INF15 Ja, nou Margriete Zonneveldt, maar toen was ze nog Margriete Houtman, bruidsmeid is geweest met Tante Miranda.
INF15 En dat ze getrouwd zijn, bij Donnie Houtman in Surabaya.
INF5 Maar van die Margriete, Houtman, die heet nu Zonneveldt-Houtman, daar kan ik aan vragen de stamboom van de Houtmans. Dan heb je een overzicht. En ik geloof zelfs [FaOu].
INF15 Houtmans die komen uit Batavia.
INF15 Ja, uit [WoUn] (Karawang) eigenlijk.
INF5 Maar daar hoort Perenboom dan bij op gegeven moment, toch?
INF15 Ja, twee zusters zijn getrouwd, een met Houtman en de ander met Perenboom. Donnie Houtman, die is met Houtman getrouwd, en die kwam uit Jakarta. En Paatje Houtman had een chinese moeder, en die chinese moeder was verschrikkelijk slim, die heeft toen kruiden gemaakt, en die kruiden die werden verkocht later [UnPa] Houtman. En zij is, nou die gingen de hele wereld langs.
INF15 En niemand van de kinderen wou toen, misschien weet Sal, die woont helemaal in Frankrijk, misschien weet Margriete het ook.
INF5 Margriete moet toch ook [FaOu].
INF15 En Margriete is een kleindochter van Donnie Houtman.
INF5 Ja. En heeft u ook later ontmoet mijn ander Oma? Oma Maike Bolkenstein? Heeft u nooit ontmoet.
INF5 Dus eigenlijk alleen maar Tante Julia gewoon, met haar contact gehouden. Want ik heb u toch ook wel eens in Bandung een keer ontmoet? Of was dat niet zo? Was het in Surabaya?
INF5 Hier blijf je eten, maar je moet altijd dunne plakjes want anders is het te machtig.
INF15 In elke geval is het voedzaam.
INF15 Nee, ik heb nog! Ja de Perenbooms zijn bekend, die zijn over heel Java eigenlijk, er zijn veel Perenbooms.
INF15 En ze zijn bijna allemaal toch familie van elkaar. Of broers en zusters of nichten en neven.
INF5 Weet u dat mijn Oma, voor u Tante Julia, als die in Surabaya bij [WoUn] (Sangrandi) zat, ijs te eten, daar kwam iemand naar haar toe, oh Mevrouw Perenboom, ging praten en aan het eind van het gesprek ontdekte ze altijd dat het familie was. Zei ze, oh, bent u dan niet gerelateerd aan die en die [FaOu].
INF5 En dan zeiden we altijd van Oma, hou op, weet je [FaOu].
INF15 De Perenbooms zijn een ontzettend grote familie.
INF15 Er is niet eens genoeg meer [FaOu].
INF5 Tweede kopje al. Ik mag eigenlijk niet zo veel.
INF15 Ja, de Perenbooms zijn bekend, vroeger waren ze rijke familie, ook, alleen die Oom Zeppo, ongetrouwde Oom Zeppo.
INF5 Maar ik weet al, ik had met mijn moeder gesproken, van wil je dan dingen vertellen, van vroeger, Mammie had daar nooit zin in. Vooral denk ik, omdat ze niet wilde praten over de periode dat ze mijn vader [FaOu].
INF15 Zouden er hier geen Perenbooms zijn? Want zij zijn toen naar Holland gegaan die makelaaren, en die heet, ik weet niet.
INF5 Ja, hier zijn ook [FaOu].
INF15 En Minke Perenboom. Maar die is getrouwd met een onderwijzer, dus leraar. En Mina. En Tante Minke was een bekend toneelspeelster.
INF5 Ik vind dat leuk om te horen, dat wist ik echt niet. Ik weet wel, daar is een actrice, en die heet Bibi Perenboom.
INF15 Ik denk dat het een nichtje is.
INF5 Die is nu al een beetje oud. Maar die [FaOu].
INF15 Ja, Tante Minke, die is al dood. Die is helemaal oud.
INF15 Perenboom was een grote familie.
INF5 Maar wil jij nog iets weten, Oliver?
OK Wanneer bent u dan naar Nederland gekomen?
INF15 Toen ik zestig jaren was.
INF15 Ja. Ja. Wij hadden een koffielandje, en dat koffielandje moesten wij verkopen. Maar dat bracht niets meer op, want de Jap is zo vriendelijk geweest om alle koffiebomen te laten omkappen, alle grond die wij gekocht hadden, terug te geven aan de eigenaar, en die moest er een huis op bouwen. En geen koffiebomen. Dus wij hebben zo goed als niets voor dat landje terug gekregen.
INF5 Ach. En in welk jaar was dat, dat u zestig werd?
INF15 Ja, jullie waren al, maar wij moesten wachten, en wij moesten dat landje kwijt, want anders werd het gewoon weer terug gegeven. En dat was van ons. Wij hadden het eerlijk betaalt.
INF15 En wij hadden d'r een mooie huis op. Zelf gebouwd natuurlijk, want daar was niets. En een mooie huis, en de droogvloer was een tennisbaan [FaOu].
INF5 De koofiedroogvloer, daar werd een tennisbaan gemaakt.
OK En hoe was dat dan om hier naar toe te komen? Was het een grote verschil met Indi‰?
INF15 Een grote? Klein, je mocht, als particulier mocht je niet zo veel hebben, [UnPa] 200 hectare, nou dat is niet groot, hoor. Voor een koffieonderneming.
OK Maar ik bedoel qua levensomstandigheden. Was het niet een grote verschil om naar Nederland te komen?
INF15 Ja. Want die anderen waren allemaal als kind nog wel eens in Holland geweest, ik nooit.
OK Dus, u kende het land helemaal niet?
INF5 Wat een schrik moet dat zijn!
INF5 Wat een schrik! Zo koud en zo!
INF15 Oh, nou je leert zo veel en zo. En Bink, mijn tweede man, mijn eerste man is overleden, en ik was twee‰nhalf jaar getrouwd, dat was Doesburg. En die was gescheiden van zijn vrouw, ja, toen waren wij in Holland, maar hij is dan met mij hertrouwt. En ik, met twee‰nhalf jaar heeft die een hartaanval gehad, en was dood.
INF15 En ik woonde op een suikerfabriek aan de andere kant van Sumberkareng, Sumberkareng was aan die kant, en wij woonden al lang aan die fabriek, van Doesburg, die was [UnPa] dus je moest Probolinggo door, en nog een klein eindje rijden, en daar was er [UnPa] suikerfabriek.
INF15 Ja, hij was een gescheiden man, en hij had drie kinderen. En die kinderen die werden toegewezen aan zijn vrouw. Maar het was een mislukt huwelijk, hij dobbelde ontzettend, en altijd elke keer eigenlijk, krijg ik ruzie, ja, nee, ik kan toch niet zeggen, dat ik niet wil, de anderen willen allemaal. Ik zei waarom niet, je kunt toch zeggen dat je vrouw het niet goed vind. Als je verlegen bent om te zeggen dat [FaOu].
INF15 Maar dat is ook zijn dood geweest, hoor. Hij ging erg veel naar de soos, en drinken natuurlijk, want anders dan ga je niet dobbelen, nou, en naar twee‰nhalf jaar was die dood, en toen, na ja, ben ik een tijd weduwe geweest. En nou heb ik weer contact met de kinderen.
INF5 Met de kinderen van Doesburg eigenlijk.
INF5 En heeft u zelf van Katwijk ook kinderen? Niet. Dus u heeft zelf eigenlijk geen kinderen. Gekregen.
INF5 Maar leuk dat die Doesburg, dat die kinderen nu weer contact, h‚?
INF15 En twee wonen d'r in Den Haag.
INF15 En de derde woonde in Amerika. Maar die is overleden.
INF15 Nou, die oudste die is zo ongelukkig die loopt zo slecht, en zo, dus die blijft thuis, maar wel de jongste, is een flinke. [WoUn] (Bita) Marken heet ze.
INF15 Haar man. Is officier geweest. Ja.
OK Wat verschilde dan allemaal?
OK Wat was er zo anders hier in Nederland? Vergelijken met Indi‰?
INF15 Ten eerste had je geen bediende. En mag je alles zelf doen.
INF15 Ja. Nou, en dan qua levensstijl anders natuurlijk, maar je leert het zo vaak, hoe het in Holland is, ik wist het toen wel, ik kwam in Holland met mijn man, die had dat landje verkocht, en ik kreeg pensioen, want je bent uit Indi‰ op je vijftigste jaar gepensioneerd, maar die pensioen was niet genoeg, en toen ben ik hier nog gaan werken weer, ik heb tenminste hier nog tot mijn 60ste jaar gewerkt. Op die school van, ja, gebrekkige kinderen, h‚. Achterlijke kinderen dan. En ik woonde in Rotterdam, moest ik een heel eind rijden, met de bus, nou ja, kon me niets schelen, voor een uur rijden met de bus, en daar was een school dan.
INF15 En ik heb nou nog wat, heb ik contact met de leerkrachten, de baas is al overleden, voorbij. De leerkrachten, die [FaOu].
INF15 Ja. Die komen nog wel eens hier. Oude leerkrachten.
INF5 Maar vond u het niet moeilijk om te wennen aan de kou, en aan die seizoenen en zo?
INF5 Oh, mijn bandje. Ik vond dat erg moeilijk, hoor.
INF15 Ik moest wel aan de leerlingen, die half gaar waren!
INF5 Ja. Dat is ook moeilijk, want u had natuurlijk in Indonesi‰ altijd normale kinderen gehad. En die [FaOu].
INF15 Normale kinderen, [UnPa] op een hollandse inlandse school geweest, daar kwamen meestal de kinderen, dat een beetje behoorlijke [UnPa] zou ik maar zeggen. Die op een hollandse inlandse school gingen. Want die moesten dan ook hollands leren, dat was een leervak daar. [UnPa] En dat werd extra betaalt. Van Holland en van de school. In Probolinggo.
INF5 Onderwijs stond op een heel hoog peil in Indonesi‰. En wij deden ook gewoon examen, dan werd het gewoon opgestuurd, dat was hetzelfde examen als hier. Want als je dan hier kwam in Holland, dachten ze allemaal, dat je dus een beetje achterlijk onderwijs had, dat viel ze altijd tegen, want een heleboel kinderen waren voor zelfs.
INF5 En daar werd ook heel goed, daar staat ook niemand bij stil, dat er zo keurig nederlands gesproken werd. Want je hoorde in Indonesi‰ of in het oude Indi‰ nooit van hun heb of zo, of van je eigen, dat zijn echt van die taalfouten die je wel in Holland hoorde maar die hoorde je daar niet. Je hoorde eigenlijk als je uit Indonesi‰ kwam of uit Indi‰ alleen maar het accent.
INF5 Daar werd heel goed les gegeven.
INF5 En al die gewoontes zoals dat tawaren en zo, Tante Isabella.
INF5 Nee, dat moest ik ook zo aan wennen.
INF5 Dat dat hier niet kon, en dat is afdingen, h‚. Want ik begon op de markt gewoon af te dingen, en dat lukte. Maar als je gewoon bij de burgerlijk stand of zo, dat probeerde ik ook dan, als iets vlug moest van 25 pop zo daarbij, h‚. En dan die man, die schoof dat terug alsof het poep was.
INF5 Dan dacht je van, h‚, dat is toch normaal.
INF15 Nee, dat is niet normaal, natuurlijk. Dat is omkoperij! Ja.
INF5 En dat je hier in Holland ook, in die tijd tenminste kon je gewoon je fiets buiten laten staan.
INF5 Maar toen in 1957, weet ik wel, kon je zo je fiets gewoon buiten laten.
INF15 Want als je nou de kranten leest, zo veel banden doorgestoken, en zo veel fietsen gestolen [FaOu].
INF15 Nou, op het ogenblik. Ik vind erg zo veel, zo veel rare dingen gebeuren d'r nu.
INF15 Nou! [UnPa] huishoudelijke hulp [FaOu].
INF15 [FaOu] kregen we [UnPa] als huishoudelijke hulp, en aan [UnPa] een meneer [FaOu].
INF15 Vreselijk vriendelijk, ik zeg, god, waarvoor komt u hier? Ja, zegt die, ik heb eerst gewerkt, in een ziekenhuis. Want toen was die daar blijkbaar niet meer nodig, ik weet niet, teveel, heeft die zich opgegeven bij de huishoudelijke vereniging, dus nou werkt hij als huisjongen, misschien ook als tuinman, is ook zo'n puinhoop, en dan komt die hier.
INF5 En kon hij goed schoonmaken?
INF15 Hij kon goed schoonmaken. Maar hij heeft wel een lamp kapot gemaakt, want ik heb daar, waar jij nou naast zit, daar heb ik een mooie lamp gehad.
INF5 Heeft hij omgegooid of zo?
INF15 Te kap helemaal weggebroken, ik weet niet. [UnPa] [UnPa]
INF15 Want dat is een verjaardagscadeau geweest, het enige wat ik nog heb, naar alles wat allerlei verloren gegaan is in Indi‰.
INF5 Want u moest toen in 64 alles achterlaten?
INF15 En je had niet veel, want je had ook in een kamp gezeten, bij de Japanner.
INF5 Ja. Maar daar ligt nog een tijd tussen, 64, en het einde van de oorlog was [FaOu].
INF15 Maar ik heb in twee kampen gezeten, en nou heb ik nog wat, ik heb gezeten in Malang, ja, want daar woonde ik, en dan werd ik gebracht, dat hele kamp ging naar Salatiga, en nou vragen ze, mensen die daar ook gezeten hebben, of ik mijn verhaal wil doen, want ze willen daar een boek van uitgeven, daar zei ik ik heb geen zin, als jullie wat willen weten kom je hier, schrijf jullie op, want ik heb daar een beeldschone baan gehad, de poepwas.
INF5 Dus alle onderbroekjes, en alles waar poep in was, moest u uitwassen.
INF15 Nou, in een riviertje, wat langs het kamp ging.
INF15 Maar wat, omdat het zo'n smerig werk was, kreeg ik van de Jap, als ik klaar was met mijn werk, een glas melk.
INF15 Nou, dat was een heleboel!
INF15 Toen zei ik, ik heb geen zin om op te schrijven, als jullie, kom jullie maar hier. Ik ben dus hier nog in de buurt, in Dordrecht woont er een meisje, dat men, naast mij geslapen heeft, en datzelfde werk heeft gedaan.
INF15 Ik heb tegen haar gezegd, ik heb geen zin om het op te schrijven. Als jullie het willen hebben, zend dan iemand, want [FaOu].
INF5 Dan vertelt u het toch op een cassetterecorder, laat iemand anders het uit tikken, laat zij het maar doen.
INF15 Ja. [UnPa] daar is een dokter bij, als ik dan maar zo noodzakelijk ben, moet die nou eens komen, ja! Wat heb je gedaan, de poepwas, ja leuk.
OK Dat was een verschrikkelijke tijd voor u, h‚.
OK Dat was wel een verschrikkelijke tijd voor u.
INF15 Ja. Erge tijd was dat. Heel erg, hoor. Want toen wij uit het jappenkamp kwamen, toen was intussen Indonesi‰ ook in opstand gekomen, toen kwamen wij in een indonesisch kamp.
INF15 [UnPa] dat was toen blijven staan, al die ijzeren draad, was dat zo.
INF15 Kawat. Achter de kawat stonden we. En toen kwamen wij in Malang.
INF15 En de kawat, ik was toen in [UnPa] in Malang op de school, in de [UnPa] school, en die school werd het ziekenhuis. En toen moest ik werken, je mocht niet niets doen, je moest wat werken. Toen ben ik in de ziekenzaal terecht gekomen. [UnPa] En toen later zei ik, ik kan niet naar die zieken, [UnPa] pijn, [UnPa], of jullie bij de keuken, ik zei bij de keuken wil ik wel, ik kan wel niet koken, maar ik kan in elk geval de vuile was doen. Alle bordjes en pannetjes en alles. Want daar hebben zij [UnPa] als je kokkin bent, dan ben je hoog.
INF5 En wanneer heeft u toen de anderen weer terug gezien, naar de oorlog? Mijn Oma, dus Tante Julia, en mijn moeder, Anna, en Henri‰tte?
INF15 Nou, ik weet het niet meer. Henri‰tte heb ik ook niet meer gezien. Heel weinig.
INF5 Toen ze in de YMCA werkte, heeft u ze toch nog wel eens gezien?
INF5 Toen zij in de YMCA werkten?
INF15 Ik heb Henri‰tte erg weinig gezien.
INF15 In Surabaya. En jou moeder was op Sidoarjo.
INF15 Dat verkochte ze lekkere [WoUn] (patis).
INF5 Ja. En daar bent u ook wel eens geweest, op Candi?
INF5 Dat is ook een suikerfabriek waar dus Bolkenstein mijn echte vader werkte. Administrateur.
INF15 Van een Chinees was het.
INF15 Chinese fabriek, ja. Ja.
INF5 En Michel, mijn oudste broer is later ook weer in de suiker gegaan. En die heeft op suikerfabriek Kedawung gewerkt. Dat is bij Pasuruan.
INF5 Ja. Bij Pasuru. Bij Pasuruan.
INF5 Eerst de oude Heer Karel Smit.
INF5 Op z'n hollands, Smit. Ze noemden hem Smitje. En hij was zo'n echt zo'n oude heer, kaal hoofdje, en dan was die helemaal gemus op mij. Als ik zo klein tien of zo.
INF5 11, en dan moest die zo zakelijke dingen doen, dan mocht ik mee, bij hem in de auto, want dan had die wat aanspraak, met die chauffeur, mocht ik voor bij hem, of achter bij hem in de auto, en stopten wij in Malang altijd, in de, daar was ook een gebakzaak [FaOu].
INF5 [FaOu] hoe heette die? Weet u het nog?
INF5 Aan de grote weg zo. En dan zei die nou, kies maar wat uit, en dan kreeg ik een doos taart, een doos gebakjes. Als kind had je dan, h‚, zo.
INF5 Nou, zei die, eet maar lekker op. Neem, neem, weetjewel.
INF15 Ja. Ja, ja ik ken de naam niet meer.
INF5 I dacht, wat is dat toch, wat een lekkere winkel was dat. En dan mocht ik de rest van die doos mee naar huis nemen, en naar huis was dan Kedawung, want ik ging dan de hele grote vakantie bij Michel Bolkenstein, mijn oudste broer, op Kedawung zitten. En als die dan 's middags op z'n voorgalerij zat, die oude Heer Smit, dan ging ik bij hem weer wat kletsen, en als die, ja een eind moest rijden, iets voor de zaken moest doen, dan liet die mij altijd halen dan mocht ik mee. Hij had zelf geen kleinkinderen of hij miste zijn kleinkinderen, in iedere geval, had die [FaOu].
INF15 Ik ken de naam wel, maar ik kan de persoon niet geloof ik, nee.
INF5 En Nongkojajar, bent u daar ooit geweest?
INF15 Van de Perenbooms was Sukapura altijd.
INF5 Sukapura, met vakantie ooit.
INF15 Ja, want die waren toen allemaal weg, de Perenbooms. Want wie is naar Perenboom gekomen? Ja, god, ik heb die dochter nog privaatles gegeven.
INF15 En later Willem van Beveren.
INF15 Die was ook gescheiden van zijn vrouw, vrouw met vijf kinderen, pak gescheiden.
INF5 En ging u ook vaak naar de soos, en zo?
INF15 Toen ik in Probolinggo werkte, ja.
INF5 En wat voor voorstellingen werden daar nou gegeven?
INF15 Ook van toneel en zo. Kwam ook zo. Van de kunstkring.
INF15 Ja. Ik kwam veel in de soos, want ik tenniste, en de tennisveld was achter de soos, dat hoorde op hetzelfde terrein.
INF15 En mijn man biljartte veel. Over dag zeker, je gaat om een uur, ga je tennissen, of half twee, naar schooltijd, en dan bleef je totdat het donker was, een uur of zes, zeven, de ene tijd is het om zes uur al donker, en de ander tijd kun je wel tot zeven uur [UnPa]. En daar werd flink gekaart. Toen heb ik leren bridgen.
INF5 Oh, ja. Want dat is ook iets wat wat ze wel bleven doen, dat heeft u in Holland toch ook nog gedaan, bridge?
INF15 Een keer in de week, maar ik heb er geen zin meer.
INF5 Want Tante Henri‰tte Keyzer, Tante Henri‰tte, heeft ook dus, had ze op gegeven moment een bridgevriendin, dat heeft ze ook eigenlijk van vroeger door [FaOu].
INF15 [UnPa] Wij hebben een hele club, in de protestantse kerk, daar in Scheveningen.
INF5 Ja. Zal ik nog een plakje voor u afsnijden?
INF5 Voor u maar. Ik heb al vier gehad, zeg.
INF15 Nou dat geeft toch niet.
INF5 Lekker, jij nog een plakje?
OK En waar bent u dan geboren?
INF15 In de apotheek van Opa Rijnsburg. Want in de apotheek was dat bad, en hij had een huis ik zou maar zeggen twee huizen [UnPa], en daar woonde hij. Ja.
INF5 Ging u ook wel eens mee op jacht?
INF5 Niet. Mijn moeder mocht een keer mee op jacht. En toen zei ze dat mijn vader zo ging mopperen, omdat ze had gekraakt met haar papiertje van de hopjesreek. En dat daardoor de celeng op de vlucht is gegaan.
INF5 Kon u wel schieten of niet? Ook niet, h‚?
INF5 Nee. Want mijn Tante Selma, dus de zus van mijn vader, die hebben allemaal wel leren schieten de meisjes. En die zei ook van nou, ik kon het persoonlijk nog wel goed.
INF5 Die Tante Selma die zei, ik kon het persoonlijk nog al goed, schieten, dus. En als er een bal was in de soos? Oranjebal?
INF15 Daar was een mooi orkest.
INF15 En naar de soos, was er een plaatsje, en daar stond een muziek [FaOu].
INF15 [FaOu] en die heette Tandpijper, van metaal dus met zo zinken bladen.
INF5 Dat de muziek zo overdekt zat. Ja.
INF15 En dat was een heel orkest. Maar als het mooi weer was, dan dansten wij kinderen [UnPa] al die muziek [UnPa]
INF5 Ja. En de grote mensen dansten echt?
INF5 En waren dan lampions of zo, om te verlichten?
INF5 Elektrisch licht. Want mijn Oma vertelde, als ze dan naar een bal gingen in Surabaya, kan dat wat ik nu zeg? Dat ze al die tijd met die kar, met die grobak dus, met die cikar, moesten rijden, naar, waar het bal was. Maar misschien haal ik dingen door mekaar, hoor. Dan moesten ze in hun mooie feestjurken vertelde mijn Oma, met die meisjes, zo, naar waar het bal was. En was het dan Probolinggo, of was het dan Surabaya?
INF15 Je, je had geen auto, dus je had een krepek, zou ik maar zeggen, dus een karretje, door een paard getrokken, en dan gingen we zo naar de soos. Later toen de autos in de mode kwamen, werden we met een auto gebracht, en dan ging je naar huis, en dan kwamen later Oma en Tante Perenboom, die kwamen dan later, met de grote mensen, en dan bleef de auto daar, en om acht uur moesten we naar huis, dan ging die auto weer terug, om hun te halen. De grote mensen, die bleven, wel een mooie, mooie muziek. Goede kapel.
INF5 Ja. En ging u dan ook wel eens naar de soos in Surabaya of eigenlijk nooit?
INF15 Nee. Daar moest je lid van zijn.
INF5 Ja. Dus in die tijd beperkte het uitgaansleven zich tot te soos in Probolinggo?
INF5 En zag die daar ook al weer hetzelfde uit? Een gebouw bij twee [FaOu].
INF15 Ja, nou ja, een groot gebouw, en een open voorgalerij, in het midden waren dan palen, en een driehoekig dak waar de auto in met regen, de autos daarin dat je in het droge binnen kwam [FaOu].
INF15 En daar was een grote biljartzaal, was een hele grote, ja, en ik geloof, vier, van die tafels [FaOu].
INF15 En daar achter had je dan de tennisbaan.
INF5 Ja. Mijn moeder tenniste ook ontzettend veel, dat weet u, h‚?
INF5 Dus Anna, zeg maar. Zandvoort, ze heette toen Perenboom, Anna Perenboom. Mijn moeder, want die is kampioen Oost-Java geweest.
INF5 Had een beker, paar nog maar over.
INF5 Wil je nog wat vragen, Oliver?
OK Hoe was het naar 1957? In Indonesi‰? Was het niet een bijzonder moeilijke tijd?
INF5 Toen had Sukarno het overgenomen, zeg maar. 57.
INF15 Toen had Sukarno het overgenomen, toen waren wij ook weer achter de kawat.
INF15 En later, wij hebben een tijd gehad in het begin, dat de scholen geen hollands meer mochten spreken [FaOu].
INF15 En dan moest je malais, en die hollandse scholen mochten geen frans geven, in plaats van frans moesten we [UnPa] malais halen, dus er waren van particulieren ook wel eens hollandse scholen, de suikerfabrieken die grote eigenaars zou ik maar zeggen. Die hadden in Surabaya in hele meisjeskostschool, de van Roggum kostschool, en, alleen voor sjieke dames, die het goed konden betalen, en dat was een particuliere school, en dan moesten, dan in plaats van frans moest je malais leren. En Sukarno, sprak goed hollands, hoor, en Hatta had in Holland gestudeerd [FaOu].
INF15 [FaOu] en nog meer mensen waren daar, die zo die telkens beter hollands spraken dan de indische Nederlanders.
INF5 Maar hebben ze u ook, moest u ook achter de kawat, in 1957?
INF15 Ja! Ja. En dan later kwam mijn man [FaOu].
INF5 Goh, dat wist ik niet [FaOu].
INF15 [FaOu] mijn man heeft in Japan gevangen gezeten.
INF15 Hele tijd in Japan nog naar gebleven, en toen hebben wij dat landje bekeken, toen was alles al omgehakt [FaOu].
INF15 [FaOu] alle koffie weg. En daar was dan een Indonesi‰r, dat was familie van de sultan van Surakarta, een zoon van zijn bijvrouw, zou ik maar zeggen, of een van de bijvrouwen, hij had dan zo veel, en die wou dat landje kopen. Hij was getrouwd met een hollandse vrouw. Dus ze spraken goed hollands en die kinderen spraken ook hollands, ja maar die moesten op school natuurlijk malais leren. Maar ik heb gehoord, dat zij later toch naar Holland zijn gegaan.
INF15 Want hij sprak ook uitstekend Hollands! De sultan van Solo, de Susuhunan.
INF5 Ja, zo heet dat, Susuhunan. En Mankunugoro de achtste, dat was weer van het andere [FaOu].
INF15 [FaOu] maar die had ook wat te vertellen.
INF15 En die waren dikwijls beter, ja, die hadden meer geleerd dan de sultannen. Nee, dan de Susuhunan. Want de sultan van Yogya, heeft in Holland gestudeerd, en was tijdgenoot van Koningin Wilhelmina, geloof ik. Ja. En dan was er nog een sultan in Borneo, en daar de zoon heeft gestudeerd in Breda. Dus die kwam als luitenant daar heen. En dat was een tijdgenoot van Juliana. En hij is ook getrouwd met een indische meisje misschien met een javaanse vrouw, net zoals ik zo een indisch meisje. [UnPa] heette die.
INF5 Ja. Werd u goed opgevangen hier in Holland? Want dan bent u eigenlijk als repatriant gekomen, h‚?
INF15 Ja, mijn schoonvader leefde nog toen.
INF5 En krijg u wel van de nederlandse regering kledingpakketten en zo?
INF15 Ja, ik ben toch nederlands. En mijn man was ook Nederlander.
INF5 Maar werd u wel ontvangen met zo'n kledingpakket en hulp en alles?
INF15 Ja, niet veel, maar goed, wij hebben toen toch wel wat gekregen.
INF5 Ja, en bent u met de boot gekomen?
INF15 Met een duitse vrachtboot. Want de nederlandse boten die mochten in Indonesi‰ niet meer in komen, dus wij zijn met een duitse vrachtboot, zijn wij gegaan.
INF15 Langs het kanaal daar, en wij waren in Sumatra, hebben een twee steden aangedaan, en Singapore hebben wij aangedaan [FaOu].
INF5 Singapore, Colombo, Ceylon?
INF5 Suezkanaal, Port Said, Genua, of Marsseille, en dan Southampton [FaOu].
INF15 Ja, en dan zo de binnenlandse zee.
INF5 En dan Amsterdam of Rotterdam?
INF5 Ja. En in welke maand kwam u hier aan?
INF15 Nee. Ik had het wel gezegd, ik wil niet in die kou.
INF15 Maar op gegeven moment werd ja gewezen, want hollandse boten waren d'r niet meer, wij zijn dus met een duitse vrachtboot, en dan [FaOu].
INF15 Maar ze waren erg lief, die Duitsers, keurig. En daar was ook een pastoor, die bij mij op de boot zat, en daar waren drie doctoren, [UnPa] drie doctoren, een met een familie, Pa en Ma, en een zoon, die hadden een hut, mijn man en ik hadden een hut, en twee verpleegsters hadden een hut. En daar waren er nog twee doctoren, en die kwamen uit Aceh, en, dus die gingen in Deli, en stapten ze in.
INF15 Met een monnik. Maar ze waren zo gemeen, voor hun was er geen plaats meer, dus dan gingen ze slapen in de ziekenzaal, en daar wou die monnik, die wou daar ook slapen, wilden ze niet hebben. En dan moest die maar ergens op een bank liggen, of zo [FaOu].
INF15 Ja, en die kapitein, die dorstte niet tegen die doctoren op.
INF15 En vonden wij reuzezielig.
INF15 En mijn man is nog bevriend geraakt met die pastoor, hij was geen pastoor, hij was monnik, [UnPa] en die heeft hem nog opgezocht, hier, ik mocht niet mee, want als vrouw mocht je niet in een klooster. Voor mannen. Ja.
INF5 Zal ik jou nog koffie inschenken?
INF5 Dan ga ik ze even afwassen. Dat doe ik graag en goed. En dan moet u ook even opdrinken, koffie, want dan hoeft u het zo dadelijk niet meer te doen. Wil je nog wat vragen, Oliver, want ik weet nu een heleboel meer.
OK Een laatste vraag heb ik nog.
INF15 Moet je naar die lepeltjes kijken.
OK Denkt u nog vaker aan Indi‰?
INF15 Nee, tegenwoordig niet meer.
INF15 Al mijn goede kennissen zijn weg, ons landje, wat wij gehad hebben, heb ik niet meer, ja, misschien heb ik nog wel fotos [FaOu].